GCAR1: 'Ánh sáng cuối đường hầm' cho bệnh nhân ung thư khối u đặc?

GCAR1 hoạt động bằng cách nhắm mục tiêu vào protein bề mặt có tên GPNMB (Glycoprotein non-metastatic melanoma protein B) . Liệu pháp này sử dụng tế bào T của bệnh nhân được biến đổi gen bằng một vector lentivirus để tạo ra một thụ thể CAR có khả năng nhận diện GPNMB .

Điều đặc biệt là protein GPNMB được biểu hiện ở mức cao trên nhiều loại khối u đặc khác nhau, bao gồm:

• Sarcoma phế nang phần mềm (ASPS)
• Các loại ung thư có sự điều hòa bất thường của yếu tố phiên mã MiTF/TFE
• Ung thư biểu mô tế bào thận (RCC)
• Ung thư vú ba âm tính (TNBC)
• Sarcoma biệt hóa kém (UPS)
• U nguyên bào thần kinh đệm (GBM)

Nhờ đặc tính này, GPNMB trở thành một mục tiêu tiềm năng và an toàn cho liệu pháp miễn dịch .

Kết quả lâm sàng ban đầu đầy hứa hẹn trên Alveolar Soft Part Sarcoma (ASPS)

Thử nghiệm trên người đầu tiên cho GCAR1 đã được hoàn thành vào năm 2023 . Cho đến nay, hai bệnh nhân đã được điều trị trong thử nghiệm lâm sàng tại Trung tâm Ung thư Toàn diện Arthur J.E. Child ở Calgary . Mặc dù chỉ là kết quả rất sơ bộ, nhưng đã ghi nhận những tín hiệu đáng chú ý:

• Một bệnh nhân đã được kéo dài sự sống thêm 18 tháng trước khi qua đời vì căn bệnh ung thư .
• Bệnh nhân thứ hai đã có khối u thu nhỏ đáng kể và tiếp tục đáp ứng với điều trị .
• Các nhà nghiên cứu cho biết GCAR1 là liệu pháp đầu tiên thuộc loại này cho thấy triển vọng mạnh mẽ trong điều trị ASPS .

Lưu ý quan trọng: Những kết quả này đến từ một số lượng rất nhỏ bệnh nhân (n=2) và được báo cáo qua tin tức, chưa được công bố trên các tạp chí khoa học có bình duyệt. Dữ liệu Giai đoạn I chính thức vẫn chưa được công bố.

Các loại ung thư khác đang được thử nghiệm trong nghiên cứu Giai đoạn I/II

Nghiên cứu Giai đoạn I hiện tại (NCT07297667, dự kiến bắt đầu từ tháng 3 năm 2026) đang tuyển dụng bệnh nhân mắc các khối u đặc tái phát/kháng trị có biểu hiện GPNMB, cụ thể là :

• Sarcoma phế nang phần mềm (ASPS) – chỉ định chính
• Ung thư biểu mô tế bào thận (không bao gồm tế bào sáng)
• Ung thư vú ba âm tính (TNBC)

Một thử nghiệm riêng biệt khác dành cho ASPS tái phát (NCT06813417) cũng đang được tiến hành .

Tại sao khối u đặc luôn là thách thức lớn với liệu pháp CAR-T?

Liệu pháp CAR-T đã rất thành công với ung thư máu, nhưng các khối u đặc lại đặt ra nhiều rào cản phức tạp :

• Môi trường vi mô ức chế miễn dịch (TME): Khối u đặc tạo ra một 'vùng đệm' thù địch, làm suy yếu chức năng của tế bào CAR-T thông qua các tế bào T điều hòa, các tế bào ức chế có nguồn gốc từ tủy và các cytokine ức chế . Các nghiên cứu hàn lâm xác nhận TME là một trong những thách thức lớn nhất vì nó cản trở sự di chuyển, ảnh hưởng đến chức năng chuyển hóa và tạo ra một môi trường ức chế dẫn đến tình trạng 'kiệt sức' của tế bào T .
• Khả năng xâm nhập kém: Tế bào CAR-T gặp khó khăn trong việc di chuyển và xâm nhập vào mô khối u đặc, dày đặc . Cấu trúc mô đệm (stroma) và hệ thống mạch máu bất thường tạo ra một rào cản vật lý hạn chế sự tiếp cận .
• Tính không đồng nhất và mất kháng nguyên: Các tế bào trong khối u đặc thường biểu hiện kháng nguyên một cách không đồng nhất, cho phép các tế bào không mang kháng nguyên 'trốn thoát' và tái phát . Dưới áp lực của điều trị, các tế bào khối u có thể điều chỉnh giảm hoặc mất hoàn toàn kháng nguyên .
• Thiếu kháng nguyên đặc hiệu thực sự cho khối u: Nhiều mục tiêu tiềm năng cũng được tìm thấy trên các mô khỏe mạnh, làm tăng nguy cơ xảy ra độc tính ngoài khối u . Không giống như CD19 có tính đặc hiệu gần như hoàn hảo cho các tế bào B ác tính, hầu hết các kháng nguyên trên khối u đặc là kháng nguyên liên quan đến khối u (TAA) và xuất hiện ở mức độ thấp trên các mô khỏe mạnh .
• Rào cản vật lý: Mô đệm sợi đặc, sự tăng sinh mạch máu bất thường, tình trạng thiếu oxy (hypoxia) và dinh dưỡng thay đổi đều cản trở sự xâm nhập và tồn tại của tế bào CAR-T . Các nguồn học thuật mô tả một chất nền ngoại bào dày đặc và các nguyên bào sợi liên quan đến ung thư (CAF) tạo ra một mạng lưới mô đệm cứng nhắc ngăn chặn sự tiếp cận lõi khối u .

GCAR1, với việc nhắm mục tiêu vào GPNMB, nhằm giải quyết thách thức về tính đặc hiệu kháng nguyên nhờ vào một protein được biểu hiện rộng rãi trên nhiều loại khối u đặc và có hồ sơ an toàn đã được xác định. Những kết quả ban đầu cho thấy nó đang vượt qua một số rào cản này, ít nhất là ở một nhóm nhỏ bệnh nhân, nhưng cần có những nghiên cứu lớn hơn và có bình duyệt để xác nhận.