Facebook bị tố là 'chợ đen buôn bán động vật hoang dã' lớn nhất thế giới

Một báo cáo quan trọng được công bố vào tháng 4 năm 2026 bởi Sáng kiến Toàn cầu chống Tội phạm Xuyên quốc gia (GI-TOC) đã kết luận rằng Facebook của Meta là "thị trường buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp duy nhất lớn nhất thế giới" . Báo cáo, có tựa đề "Wildlife Has a Facebook Problem", đã theo dõi các quảng cáo buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp trên 61 nền tảng trực tuyến trong khoảng thời gian từ 14 tháng 4 năm 2024 đến ngày 1 tháng 3 năm 2026 . Kết quả rất rõ ràng: 21.904 quảng cáo đã được ghi nhận, chứa 266.535 sản phẩm động vật hoang dã riêng lẻ. Trong số đó, 16.290 quảng cáo — tương đương 74,37% — xuất hiện trên Facebook . Tổng giá trị niêm yết của các quảng cáo có bao gồm giá là khoảng 65 triệu USD (một số nguồn làm tròn thành 66 triệu USD) . Khoảng 60% quảng cáo được phát hiện có giá; trong tổng số đó, 84% giá trị tiền tệ của toàn bộ hoạt động buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp trực tuyến tập trung trên Facebook .

Quy mô của hoạt động buôn bán trên Facebook

Động vật sống, bao gồm vượn cáo đuôi vòng, khỉ nhện, tinh tinh và các loài được bảo vệ khác, thường xuyên được rao bán cùng với các bộ phận động vật như sừng tê giác và vảy tê tê . Các loài vi phạm bao gồm những loài được liệt kê trong CITES (Công ước về Buôn bán Quốc tế các Loài Nguy cấp) . Trong số các phát hiện trên Facebook, 84% quảng cáo có liên quan đến các loài thuộc Phụ lục I của CITES — những loài động vật được bảo vệ nghiêm ngặt nhất trên hành tinh — và 58,3% liên quan đến các loài nguy cấp hoặc cực kỳ nguy cấp . Các nhóm Facebook là địa bàn hoạt động chính, chiếm 76% số phát hiện .

Kết luận của báo cáo rất rõ ràng: Facebook "không chỉ đơn thuần là một nền tảng trong số nhiều nền tảng. Nó là cơ sở hạ tầng công cộng trung tâm, nơi hoạt động buôn bán động vật hoang dã trực tuyến đang được tập trung, phát hiện và mở rộng quy mô" .

Các tính năng thiết kế nền tảng tạo điều kiện cho buôn bán

Báo cáo và các bài viết liên quan cho rằng vấn nạn buôn bán trên Facebook là "do thiết kế" — không chỉ đơn thuần là lỗ hổng trong kiểm duyệt . Các tính năng chính tạo điều kiện bao gồm:

• Nhóm kín/riêng tư: Những kẻ buôn bán tạo các nhóm Facebook ẩn, nơi các bài đăng rao bán không hiện ra trong quá trình duyệt thông thường và khó bị người kiểm duyệt phát hiện hơn .
• Đăng bài ẩn danh hoặc dưới bút danh: Người bán có thể hoạt động mà không cần xác minh danh tính thực, gây khó khăn cho việc theo dõi hoặc truy tố họ .
• Công cụ kiếm tiền: Các công cụ tích hợp của Facebook (tính năng chợ, hỗ trợ thanh toán và cơ sở hạ tầng quảng cáo) giúp việc niêm yết, quảng bá và giao dịch các sản phẩm động vật hoang dã trên quy mô lớn trở nên dễ dàng .
• Thuật toán gợi ý: Hệ thống gợi ý nội dung của Facebook chủ động hiển thị các bài đăng buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp cho những người dùng quan tâm đến động vật, mở rộng phạm vi tiếp cận của các mạng lưới buôn bán .
• Kiểm duyệt đa ngôn ngữ không đầy đủ: Chỉ khoảng 12% các bài đăng bất hợp pháp bằng tiếng Anh, nhưng hệ thống kiểm duyệt của Meta tập trung chủ yếu vào nội dung tiếng Anh, cho phép phần lớn các quảng cáo không phải tiếng Anh lọt qua mà không bị kiểm tra .
• Thất bại trong thực thi tự động: Khi các bài đăng bất hợp pháp bị báo cáo, các nhà nghiên cứu đôi khi nhận được phản hồi tự động nói rằng nội dung không vi phạm chính sách của Facebook, bất chấp các vi phạm rõ ràng .

Phụ đề của báo cáo — "Facebook là trung tâm buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp, và điều đó được thiết kế có chủ đích" — tóm gọn lập luận rằng các tính năng này tạo ra một môi trường "lý tưởng" cho những kẻ buôn bán . Simone Haysom, một trong những tác giả của báo cáo, nói với Mongabay: "Chúng ta cần các quy định có hiệu lực. Tự điều chỉnh đã không hiệu quả… và khó có thể thành công hoàn toàn" .

Phản ứng của Meta trước các cáo buộc

Phản ứng chính thức của Meta với công chúng còn hạn chế, và công ty phần lớn từ chối bình luận về báo cáo GI-TOC năm 2026. Khi Mongabay yêu cầu Meta bình luận về các phát hiện của báo cáo, Meta đã không trả lời .

Meta chỉ ra việc tham gia của họ trong Liên minh Chấm dứt Buôn bán Động vật Hoang dã Trực tuyến, qua đó họ tuyên bố đã xóa 63,3 triệu bài đăng về động vật hoang dã bị cấm và chặn những người bán bị tình nghi từ năm 2018 đến năm 2025 . Công ty cũng cho biết họ sử dụng các công cụ phát hiện tự động và cửa sổ bật lên cảnh báo cho một số cụm từ tìm kiếm nhất định .

Trong một hành động thực thi riêng trước đó, Meta đã đóng cửa chín nhóm Facebook ở Indonesia sau một cuộc điều tra chung của Mongabay và Bellingcat, vốn phát hiện ra hoạt động buôn bán động vật hoang dã công khai trên nền tảng này . Một người phát ngôn của Meta cho biết vào thời điểm đó: "Những kẻ xấu liên tục thay đổi chiến thuật của chúng để tránh bị thực thi, đó là lý do tại sao chúng tôi hợp tác với các chuyên gia để đi trước các mối đe dọa này" .

Tuy nhiên, báo cáo GI-TOC lập luận rằng cơ chế tự điều chỉnh tự nguyện đã thất bại và kêu gọi tăng cường phối hợp quản lý quốc tế với các nghĩa vụ có hiệu lực pháp lý đối với các nền tảng, bao gồm phát hiện đa ngôn ngữ bắt buộc, đường dẫn cho người báo cáo đáng tin cậy và quyền truy cập độc lập cho các nhà nghiên cứu . Các giải pháp được báo cáo đề xuất — nghĩa vụ có hiệu lực pháp lý, minh bạch thuật toán, kiểm duyệt đa ngôn ngữ và giám sát có ý nghĩa từ bên thứ ba — được đóng khung như "kiến trúc quản lý rủi ro nền tảng phù hợp cho một loạt các tác hại trực tuyến" .