Nobel Vật lý 2026 được trao cho nhà vật lý Francis Halzen vì những đóng góp mang tính quyết định vào Đài quan sát Neutrino IceCube và phát hiện neutrino năng lượng cao có nguồn gốc thiên văn. Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển công bố giải ngày 6/10. Halzen nhận toàn bộ phần giải Vật lý, dù IceCube là thành quả của một cộng tác nghiên cứu quốc tế.
2
15
Vì sao phải dùng băng Nam Cực để tìm neutrino?
Neutrino là những hạt hạ nguyên tử tương tác cực kỳ yếu với vật chất, vì vậy phần lớn có thể đi xuyên qua Trái Đất mà không để lại dấu vết. Thay vì xây một máy dò nhỏ, Halzen đề xuất tận dụng khối băng trong suốt khổng lồ ở Nam Cực làm môi trường phát hiện hạt. Ý tưởng đó trở thành IceCube, một đài quan sát đặt sâu trong băng.
13
1
Khi một neutrino hiếm hoi tương tác với băng, nó có thể tạo ra hạt mang điện. Hạt này phát ra một tia sáng rất yếu; các cảm biến được chôn sâu trong băng ghi lại thời điểm và kiểu ánh sáng để giới nghiên cứu ước tính năng lượng, hướng đi của neutrino. Nhờ vậy, IceCube có thể nhận diện những hạt năng lượng cao đến từ các vùng xa ngoài Ngân Hà.
13
1
Hai cột mốc: bằng chứng năm 2013, nguồn khả dĩ năm 2017
Năm 2013, nhóm IceCube công bố bằng chứng đầu tiên thuyết phục rằng một quần thể neutrino năng lượng cao có nguồn gốc vũ trụ. Phát hiện này cho thấy neutrino có thể mang thông tin từ những quá trình giàu năng lượng ở khoảng không gian xa xôi.
1
13
Đến năm 2017, IceCube phát hiện một neutrino có hướng đến được liên hệ với blazar TXS 0506+056 — một nguồn thiên văn ở rất xa. Kết quả cung cấp bằng chứng gắn neutrino với một nguồn ngoài Ngân Hà cụ thể, đồng thời cho thấy tiềm năng kết hợp quan sát neutrino với các phương pháp thiên văn khác.
1
2
13
Halzen và công trình của cả một cộng tác quốc tế
Sinh ra tại Bỉ, Halzen là nhà vật lý tại Đại học Wisconsin–Madison và là điều tra viên chính của IceCube. Ông đề xuất dùng băng làm môi trường phát hiện neutrino năng lượng cao và giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành cộng tác nghiên cứu này.
2
3
6
Giải Nobel vinh danh riêng Halzen, nhưng không đồng nghĩa công trình là nỗ lực của một cá nhân đơn lẻ: việc xây dựng và vận hành IceCube dựa vào đóng góp của các nhà khoa học, kỹ sư và tổ chức trong cộng tác quốc tế.
2
6
Mức thưởng và lịch công bố Nobel 2026
Giải Nobel năm 2026 có trị giá 12 triệu kronor Thụy Điển (SEK), tăng một triệu SEK so với năm trước.
14 Các giải Nobel năm nay được công bố trong khoảng 5–12/10: Y sinh ngày 5/10, Vật lý ngày 6/10, Hóa học ngày 7/10, Văn học ngày 8/10, Hòa bình ngày 9/10 và Khoa học kinh tế ngày 12/10.
10
17