Tuyên bố của Trump về chương trình hạt nhân Iran vấp phải khoảng trống kiểm chứng

Ngày 3/10, khi cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran bước sang tháng thứ tám, Tổng thống Donald Trump nói Iran “gần như đã từ bỏ” kế hoạch chế tạo vũ khí hạt nhân. Đây là nhận định của ông về ý định của Tehran, không phải kết luận của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Cơ quan này cho biết hiện không thể xác minh tình trạng vật liệu và cơ sở hạt nhân của Iran. 719

Những dữ kiện hiện có nói được gì?

Bản ghi nhớ Mỹ–Iran tháng 6/2026 nêu rằng Iran cam kết không sở hữu hoặc phát triển vũ khí hạt nhân. Riêng trong tháng 3, Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ khi đó cũng phát biểu trước Quốc hội rằng Iran chưa nối lại hoạt động làm giàu uranium. Đây là những thông tin đáng lưu ý, nhưng không thông tin nào xác nhận Iran đã vĩnh viễn từ bỏ mọi kế hoạch chế tạo vũ khí hạt nhân. 1718

Trở ngại lớn nhất là thiếu khả năng kiểm chứng độc lập. IAEA rút thanh sát viên khỏi Iran sau các cuộc không kích nhằm vào cơ sở hạt nhân nước này hồi tháng 6/2025. Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi cho biết Iran chưa cung cấp đủ thông tin hoặc quyền tiếp cận để cơ quan này xác minh tình trạng vật liệu và cơ sở hạt nhân; ông mô tả khoảng trống đó là mối lo ngại nghiêm trọng về nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân. 1819

Điều này có nghĩa IAEA không thể xác nhận nhận định của Trump về ý định của Iran. Nhưng việc thiếu dữ liệu kiểm chứng tự nó cũng không chứng minh Iran đang theo đuổi vũ khí hạt nhân. 19

Mỹ và Iran: đàm phán đi cùng sức ép

Washington vừa duy trì sức ép vừa để ngỏ con đường ngoại giao. Trump bác đề xuất hòa bình mới nhất của Iran vì cho rằng chưa đáp ứng yêu cầu, đồng thời không loại trừ khả năng mở lại các cuộc không kích. Chính quyền Mỹ cũng ủng hộ gia hạn nhiệm vụ của nhóm chuyên gia Liên Hợp Quốc theo dõi việc thực thi lệnh trừng phạt Iran. 5

Về phía Tehran, cam kết trong bản ghi nhớ tháng 6 nêu rõ Iran không phát triển hay sở hữu vũ khí hạt nhân. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói các biện pháp trừng phạt mới hoặc hành động quân sự sẽ không giải quyết được xung đột, và cần một thỏa thuận đàm phán. 183

Một bản tin riêng cho biết Araghchi đã kín đáo đề nghị khôi phục quyền tiếp cận của thanh sát viên tại các địa điểm bị ném bom để đổi lấy nới lỏng trừng phạt. Iran phủ nhận thông tin này, vì vậy không thể xem đây là đề nghị đã được xác nhận hay lập trường đàm phán đã thống nhất.

Thanh sát hạt nhân và giám sát trừng phạt là hai việc khác nhau

IAEA phụ trách các biện pháp bảo đảm hạt nhân và hoạt động kiểm chứng: cơ quan này cần thông tin và quyền tiếp cận để đánh giá vật liệu, cơ sở hạt nhân của Iran. Nhóm chuyên gia Liên Hợp Quốc đang gây tranh cãi có nhiệm vụ khác: theo dõi việc thực thi các lệnh trừng phạt. 19

Trung Quốc và Nga phủ quyết dự thảo do Mỹ hậu thuẫn nhằm gia hạn nhiệm vụ của nhóm chuyên gia. Trung Quốc nói nên giải quyết tranh chấp hạt nhân thông qua đàm phán; cả Trung Quốc lẫn Nga cũng phản đối cơ sở pháp lý của các biện pháp trừng phạt. Việc phủ quyết khiến nhiệm vụ giám sát của nhóm không được gia hạn, nhưng không chấm dứt các lệnh trừng phạt — theo Associated Press, các biện pháp đó vẫn còn hiệu lực.

Sự khác biệt này rất quan trọng: tranh cãi về giám sát trừng phạt không khôi phục quyền tiếp cận của IAEA, còn một cam kết chính trị không thể thay thế hoạt động thanh sát. Khi khoảng trống kiểm chứng vẫn chưa được khép lại, tuyên bố của Trump về kế hoạch của Iran chưa thể được xác nhận độc lập. 1819