Kính Webb đang giúp các nhà thiên văn nhìn sâu hơn vào những bí ẩn của vũ trụ

Những quan sát mới từ Kính viễn vọng Không gian James Webb (Webb) đang mở thêm nhiều cách để khảo sát vũ trụ thuở sơ khai và các thế giới ngoài Hệ Mặt Trời. Từ những thiên hà bị ánh sáng bẻ cong đến thành phần khí quyển của một hành tinh xa xôi, các phát hiện cho thấy vũ trụ đa dạng hơn những gì các mô hình đơn giản có thể dự đoán. Tuy vậy, một số cách lý giải hấp dẫn nhất hiện vẫn là giả thuyết cần nghiên cứu tiếp.

Cụm thiên hà biến thành “kính lúp” của vũ trụ

Bức ảnh Webb công bố tháng 9-2026 cho thấy cụm thiên hà MACS J0454.1-0300 cùng những hình ảnh bị kéo méo, thậm chí xuất hiện nhiều lần, của các thiên hà nằm xa hơn phía sau. Ánh sáng từ chính cụm thiên hà đã du hành đến chúng ta đủ lâu để ta nhìn thấy nó như cách đây khoảng 8 tỷ năm. 67

Khối lượng lớn của cụm làm cong đường đi ánh sáng từ các thiên hà ở hậu cảnh, đôi khi khiến chúng trông sáng và lớn hơn. Hiệu ứng thấu kính hấp dẫn này giúp giới thiên văn nghiên cứu những vật thể xa xôi, nhưng cũng có thể làm méo hình hoặc tạo ra nhiều ảnh của cùng một thiên hà. Vì vậy, các hình ảnh cần được diễn giải thận trọng. Cụm thiên hà không chỉ là đối tượng để quan sát, mà còn là công cụ tự nhiên giúp Webb nhìn sâu hơn vào vũ trụ. 6

17 thiên hà nghèo kim loại có thể lưu dấu từ những ngôi sao đầu tiên

Gần chuẩn tinh SDSS J0100+2802, các nhà nghiên cứu ghi nhận một vùng tập trung gồm 17 thiên hà đặc biệt nghèo kim loại. Trong thiên văn học, “kim loại” là cách gọi chung cho các nguyên tố nặng hơn hydro và heli. Hàm lượng kim loại trung bình của nhóm được báo cáo vào khoảng 3% so với Mặt Trời. Các nhà nghiên cứu cho rằng khí ở khu vực này có thể giữ lại dấu vết hóa học do thế hệ sao đầu tiên để lại.

Nếu được xác nhận, những dấu vết đó sẽ giúp giới khoa học tìm hiểu gián tiếp các ngôi sao rất khó quan sát trực tiếp: họ lần theo thành phần hóa học mà những ngôi sao ấy để lại trong môi trường xung quanh. Đây chưa phải là phát hiện trực tiếp một ngôi sao đầu tiên; cách diễn giải này vẫn cần thêm dữ liệu và nghiên cứu.

HATS-6 b: hành tinh khổng lồ có khí quyển và nhiệt độ khó đoán

Các quan sát của Webb phát hiện nước, methane và ammonia trong khí quyển HATS-6 b. Phân tích cũng gợi ý rằng hành tinh này có thể lạnh hơn so với dự đoán của các phép tính thông thường. Nghiên cứu mô tả đây là một hành tinh khổng lồ có hàm lượng kim loại trong khí quyển thấp hơn Mặt Trời.

Kết quả này cho các nhà nghiên cứu cơ hội kiểm tra xem những hiểu biết hiện nay có mô tả chính xác các hành tinh khổng lồ quay quanh những ngôi sao nhỏ hay không. Cần lưu ý rằng nhiệt độ được suy ra từ phân tích, chứ không phải đo trực tiếp như đọc nhiệt kế. Đây là một câu đố khoa học đáng tìm hiểu thêm, chưa phải lời giải cuối cùng.

Sextans A cho thấy hóa học phức tạp vẫn hiện diện trong thiên hà nghèo kim loại

Sextans A là một thiên hà gần chúng ta, có rất ít nguyên tố nặng hơn hydro và heli. Quan sát của Webb phát hiện các cụm hydrocarbon thơm đa vòng (PAH) — những phân tử lớn có nền tảng carbon — cùng các dạng bụi khác thường, trong đó có bụi sắt kim loại và silicon carbide.

Sextans A đem lại một môi trường gần để nghiên cứu hóa học trong những điều kiện có một số nét tương đồng với vũ trụ sơ khai. Các phân tử carbon và bụi tại đây cho thấy sự khan hiếm nguyên tố nặng không đồng nghĩa với việc quá trình hình thành bụi hay hóa học phức tạp hoàn toàn ngừng lại. Dù vậy, đây chỉ là một thiên hà tương tự để tham khảo, không phải bản sao hoàn hảo của một thiên hà cổ đại.

Webb mở thêm câu hỏi, chứ chưa khép lại câu chuyện

Các phát hiện trải rộng từ hình ảnh thiên hà bị bẻ cong bởi lực hấp dẫn đến thành phần khí quyển của một hành tinh xa xôi. Điểm chung của chúng là cung cấp thêm bằng chứng để giới thiên văn kiểm nghiệm các giả thuyết về sự tiến hóa của vũ trụ.

Thấu kính hấp dẫn giúp nhìn thấy vật thể xa nhưng làm biến dạng hình ảnh; dấu vết về những ngôi sao đầu tiên là bằng chứng gián tiếp; còn nhiệt độ và lịch sử hóa học của hành tinh cần được diễn giải cẩn trọng. Webb đang giúp các nhà khoa học đặt câu hỏi sắc nét hơn, đồng thời bổ sung những manh mối mới để tìm lời giải.