Nho giáo đã định hình chính quyền và xã hội Trung Hoa đế chế ra sao?

Nho giáo ảnh hưởng đến Trung Hoa thời đế chế trên cả hai phương diện: lý tưởng trị nước và cách con người được kỳ vọng ứng xử trong gia đình, xã hội. Kinh điển Nho gia góp phần định hình tư tưởng chính thống và giáo dục quan lại; các quan niệm về đức hạnh, bổn phận gia đình và trật tự trong quan hệ xã hội cũng tạo nên một khuôn khổ ảnh hưởng rộng rãi. Tuy vậy, Nho giáo không phải là yếu tố duy nhất quyết định mọi mặt đời sống Trung Hoa. 12

Tư tưởng Nho gia trong nhà nước

Kinh điển Nho gia trở thành một phần quan trọng trong hệ tư tưởng chính thống của các triều đại Trung Hoa. Dưới thời Hán, học giả Đổng Trọng Thư góp phần kết nối quan niệm Nho gia về lễ nghi và tôn ti xã hội với cách lý giải rộng hơn về vũ trụ. 1

Điều đó không có nghĩa mọi hoàng đế hay chính quyền đều nhất quán làm theo các nguyên tắc Nho giáo. Đúng hơn, học vấn Nho gia cung cấp một hệ ngôn ngữ có ảnh hưởng để bàn về quyền lực, cách ứng xử và trật tự xã hội. 12

Học hành và con đường làm quan

Giáo dục Nho gia gắn chặt với việc đào tạo và tuyển chọn quan lại. Hệ thống khoa cử giúp việc thông thạo kinh điển Nho gia trở thành một con đường tiến vào bộ máy hành chính, đồng thời đưa tư tưởng Nho giáo lan rộng qua giáo dục và xã hội. 34

Tuy nhiên, khoa cử không phải một hệ thống hoàn chỉnh do Khổng Tử tạo ra. Hệ thống này có những bước khởi đầu từ thời Tùy và chỉ được hoàn thiện vào thời Thanh. 3

Bổn phận gia đình và các mối quan hệ

Trong tư tưởng Nho gia, gia đình là nền tảng của những mối quan hệ xã hội rộng lớn hơn. Năm mối quan hệ thường được nêu làm khuôn mẫu gồm vua – tôi, cha mẹ – con cái, vợ – chồng, anh – em và bạn bè. Mỗi mối quan hệ đi kèm những bổn phận nhất định, trong đó có trách nhiệm qua lại giữa người ở các vị thế khác nhau. 2

Hiếu kính — sự tôn trọng và bổn phận đối với cha mẹ, người lớn tuổi — là một phần quan trọng của đạo lý lấy gia đình làm trọng tâm. Các nghiên cứu về cấu trúc xã hội Nho giáo cũng xem gia đình là nơi nuôi dưỡng đức hạnh thông qua những thực hành như lễ nghi và thờ cúng tổ tiên. 8

Một truyền thống vừa đề cao bổn phận, vừa duy trì tôn ti

Các lý tưởng xã hội Nho giáo nhấn mạnh thứ bậc dựa trên tuổi tác, địa vị và giới tính. Những quan niệm này có thể củng cố các quan hệ bất bình đẳng, dù đồng thời cũng đặt ra bổn phận và trách nhiệm trong từng mối quan hệ. 25

Nhìn chung, Nho giáo định hình Trung Hoa thời đế chế không phải bằng một chính sách đơn lẻ, mà qua nhiều thiết chế và nếp sống gắn kết với nhau: tư tưởng nhà nước, giáo dục quan lại, thực hành gia đình và quan niệm về cách con người nên đối đãi với nhau. 123