Giá diesel tăng nhanh hơn dầu thô: nút thắt nằm ở khâu lọc và vận chuyển

Sức ép năng lượng đang chuyển dần từ chuyện có đủ dầu thô hay không sang chuyện lọc dầu thành nhiên liệu và đưa nhiên liệu đến nơi cần dùng. Dầu thô và diesel có liên quan nhưng không thể thay thế trực tiếp cho nhau: dầu thô phải qua nhà máy lọc dầu mới thành diesel, xăng hoặc nhiên liệu máy bay. Vì vậy, hoạt động lọc dầu và xuất khẩu tại Vùng Vịnh cùng Nga bị gián đoạn có thể khiến nguồn cung nhiên liệu thắt chặt, ngay cả khi dòng dầu thô có dấu hiệu cải thiện. Tháng 8, xuất khẩu diesel và gasoil cộng lại của hai khu vực này thấp hơn tháng 2 khoảng 1,6 triệu thùng/ngày.67

Vì sao dầu thô tăng nguồn cung chưa đủ để hạ nhiệt giá diesel?

Xung đột liên quan đến Iran đã làm gián đoạn hoạt động của các nhà máy lọc dầu và lưu thông tàu chở dầu ở Trung Đông. Trong khi đó, thiệt hại tại các nhà máy lọc dầu của Nga cùng những hạn chế xuất khẩu nhiên liệu tiếp tục làm giảm lượng diesel đến tay người mua quốc tế.320

Các nhà máy lọc dầu ở nơi khác không có nhiều công suất dự phòng để nhanh chóng bù phần sản lượng thiếu hụt. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết lượng dầu được các nhà máy lọc trên toàn cầu xử lý trong tháng 8 thấp hơn cùng kỳ năm trước 4,2 triệu thùng/ngày; mức giảm trải rộng ở Trung Đông, Nga và một số nền kinh tế nhập khẩu dầu tại châu Á.6 Nếu xuất khẩu dầu thô phục hồi trước khi nhà máy lọc dầu hoạt động bình thường và các chuyến hàng nhiên liệu được khơi thông, lượng dầu thô tăng thêm sẽ không lập tức biến thành diesel tại trạm bán lẻ.

Tồn kho thấp và công suất lọc dầu hạn chế khuếch đại thiếu hụt

Tồn kho giúp thị trường có thêm khoảng đệm khi nguồn cung gián đoạn, nhưng khoảng đệm này đang mỏng đi. Tồn kho diesel tại một đầu mối giao dịch lớn ở châu Âu xuống mức thấp nhất trong năm vào tháng 9. Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) dự báo tồn kho nhiên liệu chưng cất của Mỹ — nhóm bao gồm diesel — sẽ duy trì dưới mức thấp nhất trong bình quân 5 năm trong phần lớn năm 2027.1318

Khi lượng nhiên liệu dự trữ ít mà công suất lọc dầu dự phòng cũng hạn chế, người mua có ít lựa chọn hơn để bù cho những chuyến hàng bị hụt. Các nhà máy lọc dầu còn phải phân bổ sản lượng giữa nhiều loại nhiên liệu. Reuters đưa tin rằng trong bối cảnh chịu sức ép, một số nhà máy ưu tiên diesel và các sản phẩm khác hơn dầu nhiên liệu dùng cho tàu biển và nhà máy điện, khiến những thị trường này cũng thêm căng thẳng.20

Chênh lệch giá lọc dầu cho thấy áp lực nằm ở đâu

Crack spread là chênh lệch giữa giá dầu thô và giá các sản phẩm được lọc ra từ dầu thô. Khi giá diesel tăng nhanh hơn dầu thô, chênh lệch này nới rộng — dấu hiệu cho thấy nút thắt tập trung ở công suất chế biến hoặc nguồn cung nhiên liệu thành phẩm, chứ không chỉ ở giá dầu thô.17 Các bản tin về đợt gián đoạn hiện nay ghi nhận biên lợi nhuận lọc dầu ở mức kỷ lục cùng đà tăng mạnh của giá nhiên liệu đã qua chế biến.15

Điều đó không có nghĩa giá dầu thô đứng ngoài biến động: gián đoạn nguồn cung và vận tải ở Trung Đông cũng đẩy giá dầu thô lên. Tuy nhiên, diesel có thể chịu áp lực gay gắt hơn vì nguồn cung còn phụ thuộc vào việc nhà máy lọc dầu vận hành, lượng nhiên liệu tồn kho và khả năng vận chuyển ổn định.26

Giá nhiên liệu có thể tác động đến vận tải và lạm phát ra sao?

Diesel là một khoản chi phí đáng kể trong vận tải và nông nghiệp; nhiên liệu cũng ảnh hưởng đến chi phí sản xuất. Nguồn cung nhiên liệu hàng hải eo hẹp có thể làm tăng thêm áp lực lên chi phí vận chuyển.20 Doanh nghiệp có thể chuyển một phần chi phí vận hành cao hơn sang khách hàng, nhưng các nguồn hiện có chưa xác định được mức độ chuyển tiếp hay tác động cụ thể đến lạm phát.

Vì vậy, triển vọng hiện nay là nguy cơ thị trường tiếp tục căng thẳng, chứ không phải lời khẳng định về một mức giá chắc chắn. IEA cho biết thời điểm dòng dầu bình thường từ Vùng Vịnh trở lại đã lùi sang năm 2027; một số bản tin khác cũng nhận định thiếu hụt diesel có thể kéo dài sang năm sau.12 Muốn nguồn cung dịu lại, sản lượng và xuất khẩu từ các nhà máy lọc dầu bị gián đoạn cần phục hồi, hoạt động vận tải cần cải thiện và tồn kho cần được bổ sung — chứ không chỉ cần xuất khẩu dầu thô tăng.