Hồ sơ ICC được cho là nhắm vào ông Erdoğan: Vì sao con đường pháp lý còn nhiều trở ngại?

Thông tin về việc Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu chỉ đạo chuẩn bị hồ sơ có thể đưa lên Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) nhằm vào Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdoğan mới nói đến một bộ tài liệu đang được soạn thảo, không phải một vụ truy tố. Các cáo buộc được nhắc đến liên quan đến cách Thổ Nhĩ Kỳ đối xử với người Kurd và việc bị cho là hỗ trợ Hamas; bản thân các cáo buộc này chưa được những thông tin đưa tin xác lập. Tính đến ngày 27/9/2026, chưa có thông tin về hồ sơ được nộp lên ICC. 2

Một diễn biến trong căng thẳng rộng hơn

Trước đó, Thổ Nhĩ Kỳ tuyên bố sẽ đề nghị Interpol phát Thông báo Đỏ đối với ông Netanyahu, liên quan đến một vụ án hình sự trong nước về việc Israel chặn đoàn tàu viện trợ hướng tới Gaza. Đây là tiến trình riêng, không phải thủ tục của ICC; tuyên bố của Ankara cũng không có nghĩa Interpol đã phát thông báo. 110

Tin về hồ sơ của Israel xuất hiện sau động thái này, nhưng thời điểm diễn ra không đủ để chứng minh động cơ của ông Netanyahu. Hai bên vốn đang căng thẳng: ông Erdoğan chỉ trích Israel về Gaza, còn ông Netanyahu bác bỏ cáo buộc diệt chủng và cáo buộc Thổ Nhĩ Kỳ tiếp đón các lãnh đạo Hamas. Quan chức Thổ Nhĩ Kỳ bác bỏ những cáo buộc của ông Netanyahu, gọi chúng là vô căn cứ. 17

Trong bối cảnh đó, việc chuẩn bị hồ sơ có thể được nhìn nhận như một tín hiệu chính trị hoặc nỗ lực chuyển hướng sự chú ý quốc tế. Tuy nhiên, đây chỉ là cách diễn giải về thời điểm; chưa có xác nhận rằng đó là lý do của ông Netanyahu, cũng không chứng minh hồ sơ có thể tiến xa về mặt pháp lý. 2

Vì sao ICC khó mở vụ án?

Chuẩn bị hồ sơ không đồng nghĩa ICC đã khởi động một vụ án. Công tố viên của tòa đánh giá thông tin và thẩm quyền một cách độc lập. Cá nhân, tổ chức hay chính phủ có thể cung cấp thông tin, nhưng Quy chế Rome quy định các con đường để đưa tình hình đến ICC gồm việc một quốc gia thành viên hoặc Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc chuyển vụ việc, hoặc công tố viên tự khởi động điều tra. 6

ICC cần có cơ sở thẩm quyền. Tòa có thể thực thi thẩm quyền khi tội phạm liên quan xảy ra trên lãnh thổ của một quốc gia thành viên hoặc quốc gia đã chấp nhận thẩm quyền của tòa, hoặc do công dân của một quốc gia như vậy thực hiện. Một con đường khác là Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc chuyển vụ việc. Thổ Nhĩ Kỳ không phải thành viên Quy chế Rome; các nguồn tin cũng xác định Israel không phải thành viên. Điều đó không tự động loại trừ thẩm quyền của ICC, nhưng khiến địa điểm xảy ra hành vi bị cáo buộc và mối liên hệ pháp lý với thẩm quyền của tòa trở thành những yếu tố then chốt. 414

Cáo buộc phải thuộc nhóm tội phạm mà tòa có thẩm quyền xử lý. ICC tập trung vào tội diệt chủng, tội ác chống loài người, tội ác chiến tranh và tội xâm lược — không phải mọi cáo buộc nghiêm trọng hay tranh chấp chính trị. Công tố viên cần bằng chứng về một tội danh cụ thể thuộc phạm vi này, đồng thời phải chứng minh trách nhiệm cá nhân của ông Erdoğan. Riêng cáo buộc hỗ trợ tài chính cho Hamas không đủ để xác lập một trong các điều kiện đó. 6

Hiện vẫn là tín hiệu ngoại giao, chưa phải truy tố

Các thông tin hiện có mô tả việc quan chức thu thập cáo buộc, chứ không phải ICC đã mở điều tra, đưa ra cáo buộc hay phát lệnh bắt. Nếu chưa có con đường thẩm quyền rõ ràng và chứng cứ đáp ứng tiêu chuẩn pháp lý của tòa, ý nghĩa trước mắt của hồ sơ có thể chủ yếu nằm ở chính trị: làm căng thêm màn đáp trả giữa Ankara và Jerusalem. Việc hồ sơ có thể tiến xa hơn hay không vẫn chưa rõ. 26