Goncourt loại tiểu thuyết của Thélyson Orélien giữa tranh cãi về AI và đạo văn

Ngày 25/9, Viện Hàn lâm Goncourt rút C’était ça ou mourir của nhà văn Canada gốc Haiti Thélyson Orélien khỏi danh sách dài giải Goncourt 2026. Viện nói muốn bảo vệ uy tín giải thưởng và nhận định cuốn tiểu thuyết “nhiều khả năng” phần lớn là sản phẩm của trí tuệ nhân tạo (AI). Đây là kết luận của Viện, không phải bằng chứng xác nhận Orélien đã dùng AI; nhà văn phủ nhận cáo buộc. 11015

Goncourt là một trong những giải văn học danh giá nhất nước Pháp, do Viện Hàn lâm Goncourt tổ chức. Vì vậy, việc rút sách khỏi danh sách không chỉ ảnh hưởng đến cơ hội tranh giải mà còn đặt ra câu hỏi về cách xác định ai thực sự là tác giả của một tác phẩm. 4

Những cáo buộc nào dẫn đến quyết định?

Tranh cãi bắt đầu khi tài khoản ẩn danh trên X mang tên Balance ton Claude tuyên bố đã kiểm tra các đoạn trong bản thảo bằng công cụ phát hiện AI Pangram và cho rằng tiểu thuyết gần như được viết hoàn toàn bằng AI. Sau đó, một số cơ quan báo chí đưa tin về những đoạn văn có dấu hiệu sao chép trong các bài viết Orélien từng công bố hơn mười năm trước. 1720

Một ví dụ được báo La Presse nêu là bài bình luận Orélien viết năm 2013, được mô tả là gần như toàn bộ một bài báo của The Philippine Star được dịch và chỉnh sửa nhẹ. Những cáo buộc này liên quan đến các văn bản cũ, không đồng nghĩa với việc đã chứng minh tiểu thuyết mới đạo văn.

Tác giả và các nhà xuất bản nói gì?

Orélien bác bỏ việc dùng AI, nói ông đang cùng các nhà xuất bản tập hợp tài liệu để chứng minh mình là người viết cuốn sách. Ông cũng mô tả những đòn công kích nhằm vào mình là phân biệt chủng tộc và nhằm buộc ông im tiếng. Những phản ánh đó cần được nhìn nhận nghiêm túc, nhưng tự chúng không giải đáp câu hỏi ai viết tiểu thuyết hay các cáo buộc đạo văn cũ đúng đến đâu. 14

Nhà xuất bản Pháp Grasset công khai đứng về phía tác giả và ban đầu gọi những cáo buộc dựa trên công cụ phát hiện AI là “tin giả”. Trong khi đó, Éditions du Boréal, nhà xuất bản tại Québec, tạm dừng hoạt động quảng bá sách. Boréal nói chưa thể xác nhận hay bác bỏ việc sử dụng AI trước khi nhận bản thảo, đồng thời bày tỏ quan ngại về cáo buộc đạo văn và những thông điệp thù ghét nhắm vào Orélien. Cuốn sách vẫn được bán. 246

Công cụ phát hiện AI có thể kết luận ai là tác giả không?

Chưa thể xem kết quả của các công cụ này như bằng chứng chắc chắn. Khi một số đoạn trích được đưa qua nhiều hệ thống, kết quả khác nhau đáng kể; có công cụ thậm chí cho rằng văn bản nhiều khả năng do con người viết. Điều đó khiến cáo buộc dựa vào điểm số của một công cụ khó trở thành kết luận cuối cùng về quyền tác giả. 519

Còn việc các bài viết cũ có đoạn trùng lặp hay không là một câu hỏi khác, có thể xem xét bằng cách đối chiếu trực tiếp với văn bản đã xuất bản. Gộp hai vấn đề thành một sẽ dễ dẫn đến kết luận rằng cáo buộc đạo văn tự động chứng minh tiểu thuyết được viết bằng AI—điều mà các thông tin hiện có không xác lập.

Một cuốn sách từng gây tiếng vang

Trước khi tranh cãi nổ ra, C’était ça ou mourir đã bán hơn 35.000 bản tại Pháp trong năm tuần và giành giải tiểu thuyết Fnac. Tác phẩm kể về một giáo viên lịch sử Haiti rời Port-au-Prince vì bạo lực băng đảng, bắt đầu hành trình đầy hiểm nguy hướng tới Canada. 1815

Vụ việc vì thế đặt ra nhiều câu hỏi cùng lúc: làm sao đánh giá tính nguyên bản một cách công bằng, vai trò của AI trong sáng tác nên được xác định ra sao, và một cáo buộc chưa được kiểm chứng có thể ảnh hưởng thế nào đến danh tiếng của nhà văn. Trong khi các câu hỏi đó còn bỏ ngỏ, số phận của cuốn sách tại Goncourt đã được quyết định: tác phẩm không còn trong danh sách tranh giải năm 2026. 1514