Dionysos sinh ở đâu? Đọc bài thánh ca qua bản dịch và nguyên văn

Một câu hỏi tưởng như đơn giản — Dionysos sinh ở đâu? — lại mở ra nhiều câu trả lời trong Thánh ca Homer số 1 về Dionysos. Bài ca lần lượt nêu các địa danh, bác bỏ lời kể về Thebes, rồi chuyển từ chuyện ra đời của vị thần sang cảnh Zeus gật đầu và lời hát của những người ca ngợi Dionysos. 4

Bản dịch tiếng Việt

Có người nói ngài ra đời ở Drakanon; người khác nói trên đảo Ikaros lộng gió; người khác nữa nói ở Naxos — hỡi dòng dõi cao quý, hỡi đấng được khâu vào. Lại có người nói rằng bên dòng Alpheios cuộn xoáy sâu, Semele, sau khi mang thai, đã sinh ngài cho Zeus, đấng ưa sấm sét. 4

Những người khác, thưa chúa tể, nói ngài ra đời ở Thebes; nhưng họ nói sai. Chính cha ngài, cha của loài người và các vị thần, đã sinh ngài nơi xa cách người phàm, giấu kín chuyện ấy với Hera tay trắng. 4

Có một nơi tên Nysa: ngọn núi cao, cây rừng nở rộ, ở xa Phoinike và gần những dòng nước của Aigyptos. Người ta sẽ dựng nhiều tượng thờ ngài trong các đền. Và đối với “ba điều ấy”, con người hẳn sẽ luôn dâng lên ngài những lễ vật trọn vẹn gồm một trăm con bò tại các kỳ lễ cách ba năm. 4

Con trai của Kronos gật đầu dưới đôi mày sẫm màu. Những lọn tóc bất tử tuôn xuống từ mái đầu bất tử của chúa tể, và ngài làm rung chuyển đỉnh Olympos rộng lớn. Nói xong, Zeus — bậc giỏi mưu lược — lại gật đầu thuận ý. 4

Xin hãy đoái thương, hỡi đấng được khâu vào, hỡi đấng cuồng si phụ nữ. Chúng tôi, những người hát rong, hát về ngài khi bắt đầu và khi kết thúc; ai quên ngài thì không thể nhớ đến khúc ca thiêng. Còn ngài, Dionysos, hỡi đấng được khâu vào, xin hãy vui mừng cùng mẹ ngài là Semele, người cũng được gọi là Thyone. 4

Những chỗ cần đọc chậm

Ai là người sinh ra Dionysos? Ở lời kể bên sông Alpheios, Semele là người sinh con cho Zeus. Nhưng ngay sau khi bác bỏ lời kể về Thebes, bài ca viết σὲ δʼ ἔτικτε πατήρ: “chính cha ngài đã sinh ngài”. πατήρ (“cha”) là chủ ngữ; ἔτικτε là động từ ở thì quá khứ chưa hoàn thành, không phải dạng quá khứ đơn ἔτεκε. Bản dịch giữ nguyên sự chuyển đổi chủ ngữ gây chú ý này thay vì diễn giải nó thành một câu chuyện khác. 4

“Đấng được khâu vào” chắc đến đâu? εἰραφιῶτα là cách gọi trực tiếp Dionysos, thường được liên hệ với ῥάπτω (“khâu”). Tuy vậy, nguồn gốc của danh hiệu này còn được tranh luận. Vì thế, “được khâu vào” chỉ là một cách chuyển nghĩa có điều kiện; riêng những từ trong đoạn thơ không nói rõ ngài được khâu vào đâu. 19

“Ba điều ấy” là gì? Cụm τὰ μὲν τρία không tự nêu rõ ba đối tượng mà nó chỉ tới. Dịch thành “ba điều ấy” có thể hơi lạ tai, nhưng tránh gán cho văn bản một lời giải thích mà đoạn được dẫn không cung cấp. Tương tự, bài ca dùng hai động từ gật đầu, νεῦσε và ἐπένευσε; bản dịch giữ cả hai lần. 4

Ghi chú ngữ pháp và từ vựng

• οἳ … οἳ … οἳ tạo nhịp “có người … người khác …”, dẫn vào các lời kể về nơi ra đời; φάσʼ là dạng lược âm của φασί, “họ nói”. κυσαμένην (“sau khi mang thai”) bổ nghĩa cho Semele, còn τεκέειν là động từ nguyên thể mang nghĩa “sinh”. 4
• δῖον γένος là lời xưng hô có thể chuyển thành “dòng dõi cao quý”; εἰραφιῶτα cũng là một danh hiệu ở cách hô gọi. τερπικεραύνῳ bổ nghĩa cho Zeus, gợi ý nghĩa “ưa sấm sét”. 49
• Trong καί οἱ ἀναστήσουσιν, οἱ nghĩa là “cho ngài”; ἀναστήσουσιν là động từ tương lai, “sẽ dựng lên”, với ἀγάλματα (“tượng thờ”) làm tân ngữ. τριετηρίσιν chỉ các kỳ lễ được nhắc đến trong câu về lễ vật. 4
• οἱ δέ σʼ ἀοιδοὶ ᾄδομεν xác định người đang cất tiếng: “chúng tôi, những người hát rong, hát về ngài”. ἀρχόμενοι và λήγοντες lần lượt là “khi bắt đầu” và “khi kết thúc”. 4

Có thể tra danh hiệu εἰραφιῶτα dưới mục từ Εἰραφιώτης trong từ điển LSJ. Điểm đáng nhớ của bài ca không chỉ là danh sách địa danh: chính cách các lời kể bị đặt cạnh nhau, rồi bị chất vấn, khiến câu hỏi về sự ra đời của Dionysos trở thành trục dẫn dắt toàn đoạn. 49