Loài dơi có thể bắt nguồn từ châu Âu 65 triệu năm trước

Dơi là nhóm động vật có vú duy nhất có khả năng bay chủ động, nhưng nơi chúng xuất hiện đầu tiên vẫn là câu hỏi gây tranh luận. Một nghiên cứu công bố trên Nature ngày 23/9/2026 đã đưa ra câu trả lời mới: dơi nhiều khả năng bắt nguồn từ châu Âu khoảng 65 triệu năm trước, thay vì châu Á, châu Phi hoặc Bắc Mỹ như những giả thuyết từng được nêu. Nghiên cứu cũng cho thấy khả năng bay và định vị bằng tiếng vang — phát âm thanh rồi nhận biết môi trường qua tiếng dội lại — đã xuất hiện từ giai đoạn đầu của quá trình tiến hóa ở dơi. 234

Vì sao phải ghép hai loại bằng chứng?

Điểm đáng chú ý không chỉ là quy mô của nghiên cứu, mà là cách nhóm Bat1K đặt bộ gene của dơi còn sống cạnh đặc điểm giải phẫu của dơi đã tuyệt chủng. Nhóm nghiên cứu gồm 137 nhà khoa học từ 64 quốc gia. 911

Dữ liệu gene bao phủ 103 loài, đại diện cho cả 21 họ dơi hiện được công nhận; trong đó có 42 bộ gene mới được lắp ráp. Dữ liệu này giúp xác định quan hệ họ hàng giữa các loài còn sống. 16 Để bổ sung những nhánh đã biến mất, nhóm tích hợp 699 đặc điểm giải phẫu của 65 loài, gồm 44 loài dơi hóa thạch có niên đại trước kỷ Đệ Tứ và đại diện của phần lớn các họ dơi còn sống. Ở đây, cách nói chính xác là “44 loài hóa thạch”, không phải “44 mẫu hóa thạch”. 15

Nhóm còn so sánh cấu trúc nhiễm sắc thể để tái dựng 26 nhiễm sắc thể của dơi tổ tiên. Đây là trạng thái được suy luận từ dữ liệu hiện có, không phải nhiễm sắc thể hay DNA được lấy trực tiếp từ hóa thạch. 15

Kết luận mạnh đến đâu?

Khi đưa các nhánh đã tuyệt chủng vào cây tiến hóa, nhóm nghiên cứu không còn phải dựa riêng vào nơi các loài dơi ngày nay sinh sống để suy đoán quá khứ. Phân tích tổng hợp ủng hộ châu Âu là nơi dơi nhiều khả năng xuất hiện, trước khi chúng lan ra các khu vực khác trên thế giới. 236 Tuy nhiên, “nhiều khả năng” không đồng nghĩa với việc vị trí khởi nguồn đã được chứng minh tuyệt đối.

Các thông tin nghiên cứu được công bố cũng cho thấy bay chủ động và định vị bằng tiếng vang tiến hóa sớm. 24 Những trích đoạn hiện có chưa đủ chi tiết để giải thích riêng vị trí của từng nhánh hóa thạch hoặc từng đặc điểm giải phẫu đã góp phần vào kết luận về định vị bằng tiếng vang như thế nào. Tương tự, mốc khoảng 65 triệu năm trước là một ước tính; các trích đoạn không cung cấp khoảng bất định để xác định chính xác thời điểm này cách vụ va chạm tiểu hành tinh bao lâu. 23

Bộ gene tham chiếu từ nghiên cứu có thể hỗ trợ những công trình tiếp theo về cánh dơi, giác quan, tuổi thọ, phản ứng với virus và bảo tồn loài. Đó là hướng nghiên cứu tiềm năng, không phải các cơ chế hay ứng dụng đã được nghiên cứu này chứng minh. Công trình là giai đoạn đầu trong mục tiêu của Bat1K: xây dựng bộ gene tham chiếu chất lượng cao cho mọi loài dơi còn sống. 67