Vì sao IMF xem bùng nổ đầu tư AI vừa là động lực tăng trưởng, vừa là rủi ro tài chính?

Đầu tư vào AI đang trở thành lực đỡ đáng kể cho nhu cầu toàn cầu trong ngắn hạn: tiền được đổ vào trung tâm dữ liệu, chip, dự án điện và hạ tầng liên quan; giá cổ phiếu đi lên cũng nâng giá trị tài sản của hộ gia đình. Tuy nhiên, IMF cảnh báo những động lực này có thể đảo chiều nhanh nếu thị trường kết luận rằng mức tăng năng suất hoặc lợi nhuận doanh nghiệp về sau không đủ biện minh cho quy mô chi tiêu hiện nay.

Đây không phải là dự báo AI sẽ thất bại. Điều IMF nêu ra là một kịch bản rủi ro ổn định tài chính: một chu kỳ đầu tư tập trung có thể gây cú sốc rộng hơn nhiều khi kỳ vọng, giá tài sản và điều kiện huy động vốn cùng thay đổi.

Con đường truyền dẫn: từ thất vọng về AI đến đợt điều chỉnh rộng hơn

Bản cập nhật Triển vọng Kinh tế Thế giới tháng 1/2026 của IMF cho biết việc đánh giá lại kỳ vọng về năng suất nhờ AI có thể làm đầu tư suy giảm và kích hoạt một đợt điều chỉnh đột ngột trên thị trường tài chính. Cú sốc này có thể lan từ các công ty gắn với AI sang những phân khúc khác, đồng thời bào mòn tài sản của hộ gia đình.

Một số đặc điểm khiến kịch bản này đáng lưu ý hơn mức giảm giá thông thường của một nhóm cổ phiếu công nghệ:

• Tính tập trung: IMF xác định các “hyperscaler” — những tập đoàn điện toán đám mây và công nghệ siêu quy mô — là trung tâm của làn sóng đầu tư, đồng thời ghi nhận mức độ tập trung và liên thông trong thị trường cổ phiếu tăng lên. Khi định giá của một nhóm nhỏ doanh nghiệp có tỷ trọng lớn đi xuống, chỉ số thị trường và danh mục đầu tư rộng hơn cũng có thể bị ảnh hưởng.
• Đòn bẩy và các mối liên hệ tài trợ: Các doanh nghiệp xây dựng hạ tầng AI ngày càng huy động vốn từ thị trường nợ công khai lẫn tư nhân. Nợ không tự động khiến khoản đầu tư trở nên thiếu lành mạnh, nhưng sẽ nâng mức độ rủi ro khi doanh thu, giá trị tài sản hoặc chi phí vốn không diễn biến như kỳ vọng.
• Vòng phản hồi giữa thị trường và kinh tế thực: Giá cổ phiếu giảm có thể làm suy yếu hiệu ứng tài sản và thắt chặt điều kiện tài chính; niềm tin đi xuống sau đó có thể khiến doanh nghiệp cắt giảm đầu tư. Tổng giám đốc IMF Kristalina Georgieva cho rằng chi tiêu cho hạ tầng AI và giá cổ phiếu tăng đang hỗ trợ cầu trong ngắn hạn, nhưng tác động đó có thể đảo ngược nếu xảy ra một đợt điều chỉnh thị trường lớn.

IMF không nói mọi đợt giảm giá đều sẽ thành khủng hoảng hệ thống. Điểm cốt lõi là một đợt định giá lại đồng loạt có thể bị khuếch đại khi kỳ vọng đang cao, các khoản phơi nhiễm có xu hướng biến động cùng chiều và nhà đầu tư đồng thời đánh giá lại dòng tiền tương lai lẫn nguồn vốn đứng sau quá trình xây dựng hạ tầng.

Vì sao tài trợ “vòng tròn” được chú ý?

Mối lo về tài trợ vòng tròn, hay các cấu trúc tài trợ có liên kết chặt, khá đơn giản: khi nhà cung cấp, nhà đầu tư, đơn vị hạ tầng và khách hàng có quan hệ thương mại lẫn tài chính chồng chéo, một cú vấp tại một mắt xích có thể tác động đồng thời đến nhu cầu, chất lượng tín dụng và định giá ở các mắt xích khác.

IMF nhấn mạnh cần nhìn rõ hơn các rủi ro hệ thống liên quan AI khi mức độ phơi nhiễm tập trung hoặc tương quan cao. Ghi chú chính sách của tổ chức này kêu gọi tăng cường bộ đệm an toàn vĩ mô, kiềm chế đòn bẩy và hoạt động chấp nhận rủi ro quá mức tại ngân hàng cũng như các tổ chức tài chính phi ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống.

Điều đó không có nghĩa bất kỳ cấu trúc tài trợ cụ thể nào là sai phạm hoặc chắc chắn thất bại. Nhưng nó lý giải vì sao cơ quan quản lý quan tâm đến tính minh bạch, tương quan rủi ro và khả năng các khoản phơi nhiễm tưởng như riêng biệt lại cùng chịu tổn thương khi thị trường đi xuống.

Cơn sốt này vẫn là lực đẩy tăng trưởng ngắn hạn

IMF cũng nói rõ việc xây dựng hạ tầng AI đang đem lại tác động tích cực trước mắt cho kinh tế vĩ mô. Bà Georgieva nhận định các khoản đầu tư ban đầu rất lớn vào hạ tầng AI cùng giá cổ phiếu tăng khiến hiệu ứng cầu tích cực có khả năng chiếm ưu thế trong ngắn hạn.

Bà cũng cho biết đầu tư AI tăng vọt — bao gồm các dự án điện để đáp ứng nhu cầu năng lượng — đang thúc đẩy tăng trưởng tại Mỹ, cũng như tại những nền kinh tế tham gia chuỗi giá trị AI như Hàn Quốc. 17

Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) có đánh giá tương tự. BIS cho rằng đầu tư và xuất khẩu liên quan AI đã góp phần hỗ trợ tăng trưởng toàn cầu; vốn hóa thị trường, chi tiêu vốn và doanh thu của doanh nghiệp AI đã đạt quy mô có ý nghĩa vĩ mô ở nhiều nền kinh tế. 65

Đó là lý do nhận định của các cơ quan quốc tế nghe có vẻ hai chiều nhưng thực ra không mâu thuẫn: chi tiêu AI có thể hỗ trợ tăng trưởng thực sự ở hiện tại, song vẫn tạo ra điểm yếu nếu lợi suất sau cùng không đạt kỳ vọng đã phản ánh trong định giá và kế hoạch chi tiêu vốn.

Rủi ro cao nhất khi lợi nhuận chưa được chứng minh

Chi phí hạ tầng phát sinh ngay từ đầu. Trong khi đó, dòng tiền và mức tăng năng suất trên diện rộng để xác thực các chi phí này thường đến muộn hơn, lại không chắc chắn.

BIS ước tính năm hãng công nghệ lớn nhất sẽ đầu tư hơn 1 nghìn tỷ USD vào AI trong giai đoạn 2025–2026. Một nghiên cứu của BIS cho biết chi tiêu vốn của các hyperscaler lớn dự kiến vượt 700 tỷ USD chỉ riêng trong năm 2026. 14 BIS cảnh báo cạnh tranh gay gắt nhằm giành vị thế dẫn đầu có thể dẫn tới đầu tư quá mức; nghiên cứu của tổ chức này tóm lược tính bất đối xứng của chu kỳ bằng nhận định: bùng nổ càng lớn, suy giảm sau đó có thể càng sâu. 34

Thị trường tín dụng cũng tham gia nhiều hơn. Goldman Sachs Research ước tính gần 500 tỷ USD nợ liên quan AI đã được phát hành tính đến thời điểm đó trong năm 2026. Đây là ước tính về lượng nợ phát hành, không phải dự báo của IMF và cũng không nên được coi là thước đo cuối cùng của tổng đầu tư AI.

Câu hỏi then chốt với thị trường là liệu hạ tầng được xây dựng có tạo ra doanh thu bền vững và năng suất đủ lớn để bù đắp chi phí vốn hay không. Nếu câu trả lời thay đổi đáng kể, doanh nghiệp có thể đồng loạt giảm chi tiêu vốn đúng lúc nhà đầu tư định giá lại các tài sản gắn với quá trình xây dựng hạ tầng.

Tác động xuyên biên giới là trọng tâm trong cảnh báo của IMF

Đầu tư AI gắn nhiều với các tập đoàn công nghệ Mỹ, nhưng hệ quả vĩ mô không chỉ giới hạn ở Mỹ. IMF nêu rõ cú sốc về kỳ vọng AI có thể lan vượt ra ngoài nhóm doanh nghiệp trực tiếp liên quan AI; trong khi bà Georgieva nhấn mạnh làn sóng đầu tư đang ngày càng hỗ trợ các nền kinh tế tham gia chuỗi giá trị AI. 17

Các kênh lan truyền quốc tế có thể bao gồm danh mục đầu tư toàn cầu nắm giữ cổ phiếu Mỹ, điều kiện tài chính quốc tế thắt chặt hơn, tác động qua thương mại và chuỗi cung ứng, cùng sự thu hẹp đồng loạt của đầu tư công nghệ và hạ tầng. Quy mô cụ thể của những kênh này sẽ phụ thuộc vào nơi rủi ro tập trung và phản ứng chính sách, vì vậy cần được xem là rủi ro chứ không phải dự báo về một mức tổn thất xác định.

Trong phân tích công bố tháng 1, IMF cho biết một đợt điều chỉnh vừa phải về định giá cổ phiếu AI, kết hợp với điều kiện tài chính thắt chặt hơn, có thể làm sản lượng toàn cầu năm 2026 giảm 0,4%. Đây là một ước tính theo kịch bản, không phải dự báo cơ sở.

Nợ công cao khiến dư địa hấp thụ cú sốc thu hẹp

Cảnh báo về ổn định tài chính đi cùng quan ngại rộng hơn của IMF về không gian tài khóa hạn chế. Theo dự báo của IMF, nợ công toàn cầu sẽ tăng từ dưới 94% GDP một chút trong năm 2025 lên 100% GDP vào năm 2029, nếu xu hướng hiện tại tiếp diễn. Gánh nặng lãi vay tăng và các áp lực chi tiêu khác đã gây sức ép lên tài chính công.

Một đợt điều chỉnh do AI dẫn dắt có thể khiến bối cảnh này xấu hơn thông qua hoạt động kinh tế và nguồn thu suy yếu, chi phí đi vay cao hơn, cũng như căng thẳng tiềm tàng trên thị trường tài chính. Vì thế, IMF nhấn mạnh nhu cầu về các kế hoạch tài khóa trung hạn đáng tin cậy, thể chế tài khóa vững hơn và cải cách cơ cấu nhằm nâng tăng trưởng bền vững. 17

Điểm phân biệt chính sách ở đây rất quan trọng: các chính phủ không nên dựa vào giá tài sản cao hoặc làn sóng đầu tư tạm thời để giải quyết vấn đề nợ dài hạn. Cách tiếp cận bền vững hơn là bảo vệ đầu tư có năng suất, đồng thời tái tạo bộ đệm tài khóa và nâng năng lực chống chịu cú sốc của nền kinh tế.

Kết luận

IMF và BIS không lập luận rằng đầu tư AI có hại cho kinh tế. Cả hai đều nhìn nhận đây là nguồn hỗ trợ cầu hiện nay và có thể là động lực nâng năng suất trong tương lai. Cảnh báo của họ tập trung vào giai đoạn chuyển tiếp: từ lạc quan và chi tiêu xây dựng hạ tầng sang lợi nhuận bền vững đã được chứng minh.

Nếu lợi nhuận đó gây thất vọng, mức độ tập trung của thị trường cổ phiếu, các mối liên kết tài trợ và điều kiện tài chính thắt chặt có thể biến việc định giá lại ở lĩnh vực công nghệ thành cú sốc quốc tế rộng hơn. Khi nợ công đã ở mức cao, lập luận của IMF về bộ đệm tài khóa và cải cách cơ cấu cũng chính là lập luận về năng lực chịu đựng kịch bản bất lợi này.