Sự trỗi dậy và sụp đổ của Công ty Đông Ấn Anh

Đối với một cổ đông ở London, đó là cổ tức. Với một nông dân ở Bengal, đó là thông báo thuế. Với một người lính, đó là chủ trả lương. Công ty Đông Ấn Anh khởi đầu như một liên doanh thương mại, nhưng cuối cùng lại trở thành một quyền lực lãnh thổ có quân đội, tòa án và hàng triệu dân dưới quyền kiểm soát. 12 Câu chuyện của công ty đặt ra một câu hỏi vẫn gây bất an đến hôm nay: điều gì xảy ra khi khát vọng lợi nhuận có trong tay quyền lực để cai trị?

Ngày 31 tháng 12 năm 1600, Nữ hoàng Elizabeth I cấp hiến chương cho một nhóm thương nhân London, trao cho họ độc quyền của Anh trong hoạt động thương mại tại vùng đất rộng lớn phía đông Mũi Hảo Vọng. 3 Mục tiêu ban đầu là gia vị, không phải chủ quyền. Các nhà đầu tư góp vốn cho những chuyến hải hành đầy rủi ro, cùng chia lợi nhuận lẫn tổn thất. Nhưng người Bồ Đào Nha và Hà Lan đã hiện diện trong các tuyến thương mại ấy; người Anh là kẻ đến sau, bước vào những mạng lưới kinh tế lâu đời hơn nhiều. 12

Khi tàu của công ty cập cảng Surat năm 1608, quyền tiếp cận phụ thuộc vào sự cho phép của các thế lực Ấn Độ. Thomas Roe sau đó đến triều đình Hoàng đế Mughal Jahangir để đàm phán. 3 Ấn Độ không phải khoảng trống chính trị chờ người châu Âu “khám phá”: nơi đây có các nhà nước hùng mạnh, hệ thống ngân hàng tinh vi và ngành dệt may được săn đón. 12 Madras, Bombay và Calcutta dần trở thành ba căn cứ ven biển lớn của công ty, song các thương điếm thời đầu chỉ là những chỗ đứng chân — không phải dấu hiệu của một cuộc chinh phục tất yếu. 12

Điều đó thể hiện rõ vào thập niên 1680, khi công ty giao chiến với Đế quốc Mughal, thất bại và buộc phải xin tha thứ. 12 Các lợi thế bền vững chỉ hình thành dần: vốn góp tập trung, mạng lưới hàng hải và sự che chở chính trị tại quê nhà. Mô hình công ty cổ phần thường trực xuất hiện năm 1657; sau đó có một công ty Anh đối thủ, trước khi hai bên hợp nhất vào năm 1709. 12 Đây không phải câu chuyện về một doanh nghiệp tự do đứng ngoài nhà nước. Đặc quyền hoàng gia chính là điều kiện làm nên doanh nghiệp ấy.

Sau khi Aurangzeb qua đời năm 1707, quyền lực Mughal suy yếu, trong khi các thế lực khu vực cạnh tranh lẫn nhau. Các công ty Anh và Pháp tham gia vào những cuộc tranh chấp này, đưa quân hỗ trợ các người cầm quyền đối địch. 8 Những chủ ngân hàng, thương nhân và đồng minh chính trị Ấn Độ giữ vai trò thiết yếu trong bước tiến của công ty. 12 Cũng vậy là các sepoy — lính người Ấn, phần lớn do sĩ quan châu Âu chỉ huy. Quân đội của công ty phình to nhờ tuyển mộ tại Ấn Độ và ngày càng được nuôi bằng nguồn thu từ chính Ấn Độ. 4 Kẻ chinh phục phụ thuộc vào người bị chinh phục.

Năm 1756, Nawab Bengal Siraj ud-Daulah chiếm Calcutta sau những tranh chấp về việc công ty củng cố phòng thủ và mở rộng đặc quyền. Robert Clive trở lại bằng vũ lực quân sự và một âm mưu chính trị. 12 Trong trận Plassey ngày 23 tháng 6 năm 1757, các chỉ huy, trong đó có Mir Jafar, không hỗ trợ Nawab; những lợi ích tài chính quyền thế cũng hậu thuẫn việc lật đổ ông. Siraj thất bại, còn Mir Jafar trở thành Nawab. 12 Chiến thắng thường được kể như một kỳ tích của người Anh thực chất cũng là một cuộc đảo chính trong cung đình, được mua bằng các lời hứa mà Bengal phải gánh hậu quả.

Nếu Plassey mở cửa kho bạc, thì Buxar củng cố vị thế ấy. Năm 1764, quân công ty đánh bại một liên minh gồm người cai trị Bengal bị phế, Awadh và Hoàng đế Mughal. 8 Năm 1765, Hoàng đế Shah Alam II trao cho công ty quyền diwani — quyền thu ngân sách tại Bengal, Bihar và Orissa. 8 Một tập đoàn thương mại giờ có thể dùng tiền thuế để mua hàng xuất khẩu và duy trì quân đội. 14 Thuế tài trợ cho chinh phục; chinh phục hứa hẹn thêm nguồn thu. Mô hình kinh doanh ấy từ đây mang một động lực đáng sợ.

Rồi Bengal rơi vào nạn đói. Mưa thất thường và mất mùa góp phần gây nên nạn đói giai đoạn 1769–1770; yêu cầu thu thuế khắc nghiệt cùng cứu trợ không đầy đủ làm thảm họa sâu sắc hơn. Hàng triệu người đã chết, dù con số thường được nhắc đến là 10 triệu vẫn còn gây tranh cãi. 12 Đây không chỉ là câu chuyện thời tiết, và cũng không thể quy mọi cái chết về một quyết định duy nhất. Nhưng thảm họa phơi bày một hệ thống cai trị chỉ biết rút kiệt nguồn thu mà không nhận trách nhiệm tương xứng với những người tạo ra của cải.

Quyền lực của công ty vượt xa chiến trường. Các đại lý ép những người dệt phải ký hợp đồng hạn chế, còn các độc quyền biến những nhu yếu phẩm như muối thành nguồn thu. 12 Công ty cũng tham gia vận chuyển người bị nô dịch trên khắp Ấn Độ Dương. 12 Về sau, cạnh tranh từ công nghiệp Anh và các sắp đặt thương mại đế quốc giáng đòn nặng vào ngành dệt Ấn Độ, dù quy mô và thời điểm suy giảm khác nhau tùy vùng. 12 Sổ sách ghi hàng hóa, nhưng hiếm khi ghi hết cái giá con người phải trả.

Tại Anh, nhiều nhân viên công ty trở về với khối tài sản lớn và ảnh hưởng chính trị, bị chế giễu bằng biệt danh “nabob”. Tuy nhiên, sự giàu có cá nhân không bảo đảm khả năng thanh toán của doanh nghiệp. Chiến tranh, nợ nần và các cú sốc tài chính đã buộc công ty xin chính phủ hỗ trợ vào năm 1772. 12 Đó là mâu thuẫn cốt lõi trong thành công của họ: quyền lực mênh mông ở hải ngoại, nhưng lại phụ thuộc ở chính quốc. Cổ đông muốn lợi nhuận. Quốc hội lo công ty sụp đổ. Người Ấn không có tiếng nói tương đương trong cả hai thiết chế ấy.

Đạo luật Điều tiết năm 1773 gia tăng giám sát của Quốc hội; Đạo luật Ấn Độ của Pitt năm 1784 lập Hội đồng Kiểm soát để giám sát các vấn đề chính trị. 12 Warren Hastings, Toàn quyền Bengal đầu tiên, về sau bị luận tội vì hành vi tại Ấn Độ nhưng được tuyên trắng án năm 1795. 8 Phiên tòa buộc nước Anh phải tranh luận liệu chinh phục có thể biện minh cho lạm quyền hay không. Tuy vậy, trách nhiệm giải trình vẫn là vấn đề gây tranh cãi, còn việc mở rộng vẫn tiếp diễn.

Khủng hoảng của công ty còn lan sang bên kia Đại Tây Dương. Đạo luật Trà năm 1773 giúp công ty bán trà tại các thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ, song lại châm ngòi phản kháng chống độc quyền và thuế khóa. Tại Boston, người biểu tình đã ném trà của công ty xuống cảng. 12 Nỗ lực cứu một doanh nghiệp của đế quốc đã góp phần đẩy nhanh cuộc đối đầu khiến Anh mất một đế chế khác.

Ở Ấn Độ, sự kháng cự khiến việc bành trướng không hề dễ dàng hay không thể tránh khỏi. Haidar Ali và Tipu Sultan của Mysore thách thức quân đội công ty; Tipu tử trận khi bảo vệ Seringapatam năm 1799. 4 Các thế lực Maratha bị đánh bại qua nhiều cuộc chiến, kết thúc vào năm 1818; Punjab bị sáp nhập năm 1849 sau các cuộc chiến với người Sikh. 4 Các chiến dịch còn đưa quyền lực công ty vào Miến Điện, trong khi cuộc rút lui khỏi Kabul năm 1842 phơi bày giới hạn tai hại của tham vọng đế quốc. 4

Chinh phục không phải phương thức duy nhất. Các “liên minh phụ thuộc” buộc các quân vương Ấn Độ phải duy trì lực lượng do Anh kiểm soát và từ bỏ quyền tự quyết trong đối ngoại. 8 Trên lĩnh vực đất đai, Chế độ Định ngạch vĩnh viễn ở Bengal năm 1793 ấn định mức thu nhà nước đối với tầng lớp zamindar, củng cố quyền lực địa chủ mà không bảo đảm an sinh cho người canh tác. Ở nơi khác, các chế độ thuế khác lại áp trực tiếp lên nông dân hoặc cộng đồng làng. 12 Trong mọi mô hình, áp lực lặp đi lặp lại vẫn là đòi hỏi nguồn thu.

Ngoài Ấn Độ, trà gắn công ty với Trung Quốc. Để có tiền mua trà, công ty bán đấu giá thuốc phiện trồng ở Ấn Độ cho các thương nhân tư, những người đưa lậu mặt hàng này vào Trung Quốc bất chấp lệnh cấm. 12 Nạn nghiện và dòng bạc chảy ra ngoài dẫn đến đối đầu. Năm 1839, khâm sai Lâm Tắc Từ trấn áp hoạt động buôn bán tại Quảng Châu; Anh phát động chiến tranh, và Hiệp ước Nam Kinh năm 1842 mở các cảng đồng thời nhượng Hồng Kông. 12 Đây là cuộc chiến của nhà nước Anh, nhưng thuốc phiện do công ty trồng là mắt xích trung tâm trong hệ thống thương mại đứng phía sau nó. 12

Dù vậy, công ty thương mại nguyên bản đã dần biến mất. Quốc hội chấm dứt phần lớn độc quyền thương mại của công ty tại Ấn Độ năm 1813, rồi chấm dứt vai trò kinh doanh còn lại vào năm 1833. Công ty tiếp tục quản trị các lãnh thổ của Anh, nhưng không còn là một thương nhân theo nghĩa ban đầu. 12

Sự cai trị thay đổi cả xã hội lẫn đường biên. Tòa án, khảo sát, giáo dục bằng tiếng Anh, đường sắt và điện báo mở rộng phạm vi quản lý hành chính. 8 Cải cách bao gồm lệnh cấm tục sati năm 1829, có sự ủng hộ của những nhà vận động Ấn Độ như Rammohan Roy. 8 Nhưng cải cách cùng tồn tại với trật tự chủng tộc, áp lực truyền giáo và niềm tin rằng người Ấn không đủ năng lực tự cai trị. 2

Dưới thời Toàn quyền Dalhousie, “Học thuyết Thừa kế” được dùng để sáp nhập các bang khi công ty từ chối công nhận người thừa kế được nhận làm con nuôi. Jhansi là một trong số đó. 11 Awadh bị sáp nhập năm 1856 với lý do khác: bị cáo buộc quản trị yếu kém. 11 Các vương hầu mất ngai vàng, địa chủ mất ảnh hưởng, còn binh lính chứng kiến quê hương mình bị thâu tóm. 2

Trong Quân đội Bengal, bất mãn về lương, thăng tiến và điều kiện phục vụ hòa cùng nỗi sợ bị can thiệp tôn giáo. Loại đạn súng trường mới, bị cho là bôi mỡ bò và mỡ lợn, trở thành biểu tượng không thể chấp nhận với binh sĩ Hindu lẫn Hồi giáo. 2 Hộp đạn chỉ là tia lửa; sự ngờ vực tích tụ mới là thuốc súng.

Ngày 10 tháng 5 năm 1857, các sepoy tại Meerut nổi dậy và tiến về Delhi, nơi Bahadur Shah Zafar trở thành biểu tượng chủ quyền của phong trào. Cuộc nổi dậy lan rộng qua nhiều vùng ở miền bắc và miền trung Ấn Độ. 1 Rani Lakshmibai, Nana Sahib và Begum Hazrat Mahal nổi lên như những lãnh đạo tiêu biểu, nhưng mục tiêu của họ không hoàn toàn giống nhau. Nhiều người Ấn cũng đứng về phía Anh. 11 Đây rõ ràng lớn hơn một cuộc binh biến, nhưng chưa phải một cuộc chiến dân tộc thống nhất.

Cuộc chiến nhanh chóng trở thành vòng xoáy khủng bố. Phe nổi dậy giết thường dân Anh, gồm cả phụ nữ và trẻ em; quân Anh đáp trả bằng hành quyết, tàn phá làng mạc và các cuộc trả thù tàn bạo. 1 Với quân tiếp viện và các đồng minh người Ấn, phía Anh tái chiếm Delhi và đàn áp các trung tâm kháng cự chính vào năm 1858. 1

Công ty sống sót sau chiến trường nhưng mất quyền lực. Năm 1858, Quốc hội chuyển quyền cai trị tại Ấn Độ sang Vương quyền Anh. 12 Tập đoàn này còn tồn tại như một thực thể tài chính cho đến khi bị giải thể năm 1874. 12 Sự sụp đổ của công ty không đồng nghĩa với giải phóng Ấn Độ. Nước Anh chỉ loại bỏ một trung gian doanh nghiệp và tiếp nhận đế chế mà chính trung gian ấy đã góp phần tạo dựng.

Di sản của Công ty Đông Ấn Anh không chỉ là lời cảnh báo đơn giản về lòng tham. Đó là câu chuyện về các thể chế đã cấp phép cho lòng tham, những liên minh đã duy trì nó, và những con người phải trả giá. Một tấm hiến chương từng hứa hẹn thương mại. Thứ theo sau là một đế chế. Công ty rồi biến mất, nhưng hệ quả của nó thì không.