Vì sao nghi bóng bay từ Belarus khiến sân bay Vilnius phải dừng tiếp nhận chuyến bay?

Sân bay Quốc tế Vilnius đã áp dụng hạn chế không phận từ 23:25 ngày 21/9 đến 02:40 ngày 22/9, sau khi phát hiện các tín hiệu dẫn đường có đặc điểm điển hình của bóng bay tại những khu vực được đánh giá là nguy hiểm đối với hàng không. Đợt gián đoạn ảnh hưởng khoảng 20 chuyến bay, theo Đài Phát thanh - Truyền hình Quốc gia Litva (LRT).

Lý do trực tiếp là an toàn bay, chứ không phải đã xác nhận những vật thể này là vũ khí. Tuy vậy, sự việc xảy ra khi Litva đang đặc biệt cảnh giác trước các vụ xâm nhập không phận từ hướng Belarus, cảnh báo về drone và nguy cơ đối với hạ tầng trọng yếu.

Điều gì khiến sân bay phải hạn chế hoạt động?

Cơ quan quản lý sân bay Litva cho biết hạn chế được áp đặt vì nguy cơ từ các bóng bay bị nghi dùng để buôn lậu từ Belarus. Gần đường bay cất cánh hoặc hạ cánh, một vật thể có vị trí và hướng di chuyển khó xác định có thể tạo ra mức độ bất định không thể chấp nhận được; kiểm soát không lưu vì thế phải xử lý nguy cơ trước khi cho phép máy bay vận hành bình thường.

Trên thực tế, sân bay tạm dừng hoạt động bình thường để đánh giá rồi giải tỏa nguy cơ trong không phận. LRT cho biết đợt hạn chế kéo dài hơn ba giờ và tác động tới khoảng 20 chuyến bay.

Các tín hiệu được mô tả là giống bóng bay, không phải xác nhận về máy bay quân sự hay drone. Điểm khác biệt này quan trọng: phản ứng vận hành vẫn có thể rất nghiêm ngặt ngay cả khi nguồn gốc, vật mang theo và ý đồ của vật thể chưa được làm rõ.

Vì sao Litva gọi đây là một “cuộc tấn công lai”?

Litva cho biết bóng bay vượt biên từ Belarus thường được dùng để vận chuyển thuốc lá lậu. Dù vậy, chính phủ nước này coi chuỗi sự cố rộng hơn là một “cuộc tấn công lai” — tức hình thức gây sức ép hoặc làm gián đoạn bằng các biện pháp không phải chiến tranh công khai — vì các vụ xâm nhập lặp lại có thể làm gián đoạn hàng không dân dụng và tạo chi phí lớn hơn nhiều giá trị của hàng lậu. Reuters từng đưa tin rằng từ đầu tháng 10, sân bay Vilnius đã phải đóng cửa hơn 10 lần vì các vụ nghi bóng bay tương tự. 18

Đây là đánh giá chính trị và an ninh của Litva, không tự nó chứng minh Minsk trực tiếp chỉ đạo mọi vụ phóng. Các thông tin công khai củng cố mối liên hệ giữa bóng bay buôn lậu từ hướng Belarus và các đợt gián đoạn tại sân bay, nhưng chưa đủ để kết luận ai điều hành từng vụ việc.

Yếu tố an ninh nằm một phần ở chính sự mơ hồ đó. Một vật thể bay tương đối đơn giản vẫn có thể buộc máy bay chuyển hướng, gây chậm trễ và đặt nhà chức trách trước các quyết định khẩn cấp ở gần sân bay chính của thủ đô.

Cảnh giác cao độ sau các báo động gần đây

Sự cố bóng bay không phải diễn biến đơn lẻ. Trong những ngày trước đó, Litva đã trải qua một số tình huống an ninh trên không rất khác nhau.

Ngày 13/9: drone nghi vấn thực ra là đàn chim

Ngày 13/9, Litva tạm đóng sân bay Vilnius và NATO điều ít nhất một tiêm kích xuất kích sau khi radar phát hiện khả năng có drone. Kiểm tra trực quan sau đó xác định vật thể là một đàn chim; sân bay mở lại sau 38 phút. Trung tâm Quản lý Khủng hoảng Quốc gia Litva cho biết vệt tín hiệu radar của chim và drone ban đầu có thể giống nhau.

Sự cố cho thấy không phải mọi cảnh báo đều đồng nghĩa với một hành động thù địch. Nhưng nó cũng lý giải vì sao nhà chức trách có thể hành động trước khi nhận diện hoàn toàn vật thể: trong không phận kiểm soát, chờ đến khi có chắc chắn tuyệt đối có thể không phải lựa chọn an toàn.

Ngày 15/9: NATO bắn hạ một drone trên lãnh thổ Litva

Hai ngày sau, tình huống nghiêm trọng hơn. Một tiêm kích Italy tham gia nhiệm vụ tuần tra trên không Baltic của NATO đã bắn hạ drone xâm nhập không phận Litva, được cho là đi qua Belarus. Giới chức Litva khi đó vẫn điều tra nguồn gốc drone, còn Bộ trưởng Quốc phòng Italy nói nó “nhiều khả năng nhất” xuất phát từ Nga. 12

Các thông tin cho biết đây là lần đầu máy bay NATO phá hủy một drone trên lãnh thổ Litva. Nhà chức trách cũng nói thiết bị này có khả năng mang chất nổ, song việc xác định chủng loại và nguồn gốc vẫn đang được điều tra. 19

Đặt cạnh nhau, báo động nhầm do đàn chim và vụ bắn hạ drone thật cho thấy môi trường vận hành khó khăn: cơ quan chức năng phải phản ứng nhanh với tín hiệu radar hoặc dẫn đường còn mơ hồ, đồng thời tránh kết luận quá sớm về bản chất vật thể hay bên chịu trách nhiệm.

Một phần của bức tranh rộng hơn ở Baltic và châu Âu

Reuters đưa tin các vụ drone quân sự xâm nhập hoặc bay lạc gần không phận Phần Lan, Estonia, Latvia và Litva đã làm gia tăng lo ngại rằng chiến sự Nga - Ukraine cùng các tác động của tác chiến điện tử đang lan sang khu vực biên giới phía bắc của NATO. Nguyên nhân và quy kết trách nhiệm khác nhau tùy từng vụ: một số drone có thể lạc mục tiêu, trong khi những vụ khác làm dấy lên nghi ngờ về hoạt động thăm dò hoặc hành vi thù địch có chủ ý.

Mối lo của châu Âu cũng bao gồm việc gián đoạn sân bay và hạ tầng thiết yếu. Theo BBC, Đức cáo buộc một vụ tấn công bằng drone tại sân bay Leipzig là một phần của mô hình hoạt động lai của Nga.

Bài học chung không phải mọi vụ phát hiện bóng bay hay drone đều có cùng nguồn gốc hoặc mục đích. Thay vào đó, sân bay và hệ thống năng lượng đang phải đối mặt với một nhóm nguy cơ trên không giá rẻ, khó phân loại nhưng có thể gây gián đoạn rất lớn.

Vì sao hạ tầng điện cũng được tăng cường bảo vệ?

Cùng ngày xảy ra sự cố tại sân bay Vilnius, Reuters cho biết Litva đang lên kế hoạch bảo vệ quy mô lớn cho trạm biến áp Gižai trong tương lai, một mắt xích của tuyến kết nối điện Harmony Link giữa các nước Baltic và Tây Âu. Các biện pháp dự kiến gồm hàng rào chịu được xe chở chất nổ, cảm biến phát hiện khả năng đào hầm và lớp bảo vệ bê tông cho máy biến áp nhằm chịu được một cuộc tấn công bằng drone.

Công trình này dự kiến nằm cách vùng lãnh thổ tách rời Kaliningrad của Nga khoảng 30 km. Các nhà quy hoạch Litva nói với Reuters rằng thiết kế phản ánh lo ngại Nga có thể nhắm mục tiêu vào, hoặc dàn dựng một sự cố liên quan đến, hạ tầng trọng yếu.

Đó là mối liên hệ chiến lược giữa việc đóng sân bay và gia cố hạ tầng: cả hai đều là phản ứng trước một môi trường an ninh nơi những vật thể giá rẻ, điều khiển từ xa, tự chế hoặc khó nhận diện vẫn có thể làm gián đoạn các hệ thống dân sự thiết yếu.

Kết luận

Hạn chế không phận đêm 21 rạng sáng 22/9 là biện pháp phòng ngừa vì an toàn hàng không sau khi các bóng bay bị nghi ngờ tạo ra nguy cơ gần sân bay Vilnius. Sự việc ảnh hưởng khoảng 20 chuyến bay, nhưng tự nó không chứng minh đây là một chiến dịch quân sự hay có sự chỉ đạo trực tiếp từ chính quyền Belarus.

Dù vậy, Litva nhìn nhận hoạt động bóng bay lặp lại từ hướng Belarus trong lăng kính của các mối đe dọa lai. Báo động nhầm liên quan đến đàn chim, vụ NATO bắn hạ một drone thực sự, cùng kế hoạch gia cố một điểm nút điện quan trọng cho thấy vì sao giới chức nước này chọn cách phản ứng nhanh và thận trọng khi vật thể chưa xác định xuất hiện gần tuyến bay hoặc hạ tầng trọng yếu. 1