Kinh tế Iran chao đảo dưới sức ép chiến sự và trừng phạt

Các bằng chứng hiện có cho thấy kinh tế Iran đang chịu cú sốc nghiêm trọng từ xung đột với Mỹ và Israel, cùng các biện pháp phong tỏa và trừng phạt ngày một mạnh hơn. Tác động thể hiện rõ nhất ở sức mua của hộ gia đình, giá các mặt hàng thiết yếu, việc làm và nguồn thu dầu mỏ—nguồn cung ngoại tệ then chốt của Tehran.

Tuy vậy, các tài liệu được cung cấp chưa đủ để xác nhận độc lập mọi con số cụ thể về tỷ giá rial, thất thu thuế, mức độ thiếu thuốc hoặc quy mô biểu tình lao động. Điều được xác lập rõ là áp lực lạm phát, suy giảm sức mua, khó khăn việc làm, hạn chế thương mại và thắt chặt nguồn ngoại tệ.

Người dân chịu tác động trực tiếp

Người dân Iran đang phải trả nhiều hơn cho xăng, thực phẩm, tiền thuê nhà và thuốc men. NPR mô tả nhiều hộ phải vay mượn chỉ để duy trì cuộc sống, đồng thời trì hoãn các quyết định lớn như kết hôn hoặc lập gia đình. Tỷ lệ thất nghiệp chính thức là 9%, song các nhà phân tích độc lập cho rằng con số thực tế cao hơn; một cổng tìm việc lớn ghi nhận lượng hồ sơ ứng tuyển tăng 50% vào cuối tháng 4. 3

Tình trạng thiếu khả năng chi trả không nhất thiết đồng nghĩa các cửa hàng trống rỗng. AP cho biết các siêu thị ở Tehran vẫn có hàng, nhưng nhiều gia đình chỉ đủ sức mua những nhu yếu phẩm tối thiểu. Thất nghiệp tăng, còn những người có việc phải làm nhiều giờ hơn để nhận về khoản thu nhập có giá trị chỉ bằng khoảng một nửa so với một năm trước; thực phẩm, thuốc men và nhiều hàng hóa khác vì thế ngày càng ngoài tầm với. 8

Dầu mỏ và ngoại tệ: điểm nghẽn của nền kinh tế

Cú đánh lớn nhất đến từ dầu mỏ và hệ thống thanh toán quốc tế. Reuters cho biết phong tỏa hải quân của Mỹ cùng các lệnh trừng phạt cứng rắn hơn đang làm giảm xuất khẩu dầu của Iran, hạn chế khả năng tiếp cận ngoại tệ và làm giảm nguồn thu của nhà nước. Hệ quả lan rộng: lạm phát cao hơn, nhập khẩu khó hơn và năng lực tài trợ dịch vụ công hoặc hỗ trợ đồng nội tệ suy yếu đi. 7

Theo phát biểu được Reuters dẫn lại, Tổng thống Iran nói ngoại thương của nước này đã giảm 35% do trừng phạt và phong tỏa. 12 Một bài bình luận của Reuters ước tính nỗ lực bóp nghẹt xuất khẩu dầu đã khiến lượng xuất khẩu giảm khoảng 85% so với trước chiến sự, xuống còn 250.000 thùng/ngày trong tháng 8. 15

Đây là vấn đề đặc biệt nghiêm trọng bởi dầu là nguồn thu ngân sách và ngoại tệ quan trọng nhất của Iran. Khi dòng tiền này suy giảm, chính phủ khó thanh toán cho nhập khẩu, ổn định thị trường ngoại hối hoặc duy trì các khoản hỗ trợ nhằm giảm bớt gánh nặng giá cả.

Tehran thừa nhận sức ép, nhưng dư địa ứng phó hạn chế

Bộ Kinh tế Iran đã lập “Bộ chỉ huy Chiến tranh Kinh tế” để xử lý các vấn đề kinh tế liên quan đến chiến sự. Một quan chức cấp cao Iran cũng cảnh báo rằng nếu bị tấn công thêm, Tehran sẽ có phản ứng “đau đớn”. 4

Việc thành lập một đầu mối điều phối có thể giúp ưu tiên nhập khẩu, phân bổ nguồn lực khan hiếm hoặc điều chỉnh trợ cấp. Nhưng các biện pháp hành chính trong nước khó có thể nhanh chóng khôi phục doanh thu dầu, nối lại thanh toán quốc tế bình thường hay đảo ngược áp lực lên ngoại tệ khi phong tỏa và trừng phạt vẫn tiếp diễn. Đây là nhận định dựa trên những hạn chế đã được ghi nhận đối với xuất khẩu dầu, nguồn thu và khả năng tiếp cận ngoại tệ của Iran. 7

Iran cho biết có kế hoạch ứng phó kinh tế kéo dài hai năm, nhưng thông tin hiện có chưa nêu đủ chi tiết để đánh giá các chính sách, nguồn tài chính hay hiệu quả thực tế của kế hoạch này. 4

Washington mở rộng sức ép tài chính

Bộ Tài chính Mỹ đã khởi động chiến dịch Operation Economic Outcast, nhằm vào Iran và các tổ chức, cá nhân bị Washington cáo buộc hỗ trợ các kết nối tài chính của Tehran trên toàn cầu. Mục tiêu được phía Mỹ nêu là cắt đứt các nguồn lực kinh tế duy trì chính quyền Iran. 1

Chiến dịch này đi cùng hạn chế dầu mỏ và sức ép tài chính thứ cấp. Khi dầu khó bán và hệ thống tài chính bị cô lập, việc thanh toán thương mại, tài trợ nhập khẩu và tiếp cận các mạng lưới vốn quốc tế trở nên khó khăn hơn. 7

Ngày 14/9, Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ đã đưa ngân hàng VTB của Nga vào danh sách trừng phạt, với cáo buộc hỗ trợ Iran né tránh trừng phạt thông qua các quan hệ ngân hàng đại lý với những ngân hàng Iran bị trừng phạt. 2

Ngày 17/9, Mỹ tiếp tục trừng phạt sàn giao dịch tiền mã hóa BitBank, do nhà tài phiệt Iran Babak Zanjani kiểm soát. Theo Reuters, Bộ Tài chính Mỹ cáo buộc sàn này xử lý các khoản thanh toán liên quan đến tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz và chuyển hàng trăm triệu USD tới Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran. Động thái này có thể làm hẹp thêm một kênh chuyển tiền thay thế ngoài hệ thống ngân hàng truyền thống. 11

Đàm phán hay leo thang sẽ quyết định triển vọng giảm sức ép

Iran tuyên bố sẽ không nối lại đàm phán với Washington khi cho rằng thỏa thuận tạm thời đã bị vi phạm. Một quan chức cấp cao cũng nói Tehran có thể leo thang ở eo biển Hormuz và các khu vực khác nếu Mỹ không thực hiện đầy đủ thỏa thuận. 12

Nếu chưa có kênh đàm phán đáng tin cậy, khả năng đạt một thỏa thuận giảm trừng phạt hoặc hạ nhiệt căng thẳng vẫn không rõ ràng. Điều đó có thể kéo dài sức ép kinh tế, đồng thời làm tăng rủi ro xung đột lan rộng. Đây là đánh giá rủi ro, không phải dự báo chắc chắn. 47

Ngược lại, một tiến trình đàm phán có độ tin cậy, giải quyết được các điều kiện mà hai bên công khai nêu ra, có thể mở đường cho việc nới lỏng hạn chế ở mức nhất định và cải thiện tiếp cận thương mại, tài chính. Nhưng trong các tài liệu hiện có chưa có bằng chứng về một thỏa thuận như vậy, nên triển vọng giảm gánh nặng kinh tế của Iran vẫn bất định.