Dấu răng ở Sulawesi hé lộ thói quen dùng hạt cau từ Kỷ Băng hà

Những chiếc răng cổ của hai người săn bắt–hái lượm trên đảo Sulawesi, Indonesia, đang đưa ra một khả năng đáng chú ý: con người có thể đã thường xuyên sử dụng hạt cau có tác động thần kinh từ tới 25.000 năm trước. Nhóm nghiên cứu kết hợp dấu mòn răng đặc trưng, phân tích hóa học và thử nghiệm trong phòng thí nghiệm; tổng thể bằng chứng này có thể là dấu vết sớm nhất từng biết về việc sử dụng thường xuyên một chất tác động thần kinh. 12

Hai cá thể, cách nhau hàng chục nghìn năm

Hai bộ hài cốt thuộc về những người sống ở hai giai đoạn khác nhau. Một người được xác định là nam, qua đời vào khoảng 25.000–16.000 năm trước; người còn lại sống vào khoảng 7.600–6.300 năm trước. Cả hai được ước tính ở độ tuổi 40–50 khi mất. 8

Răng của họ bị mòn rất nặng, với các rãnh sâu, tròn bất thường. Các nhà nghiên cứu cho rằng những dấu vết này hình thành khi họ liên tục giữ hạt cau cứng, nguyên quả trong miệng và ngậm trong thời gian dài, thay vì nhai một miếng trầu được pha chế sẵn. 12

Phân tích mô răng phát hiện arecoline, alkaloid có tác động thần kinh chủ yếu trong hạt của cây cau (Areca catechu) — loại hạt thường được gọi là hạt cau hoặc “betel nut” trong tài liệu quốc tế. Khi đặt cạnh kiểu mòn răng tương ứng, dấu vết hóa học này ủng hộ nhận định họ đã hấp thu hạt cau lặp đi lặp lại, chứ không chỉ phơi nhiễm một lần. 14

Không có vôi tôi, hạt cau vẫn có thể phát huy tác dụng

Trong nhiều cách ăn trầu hiện nay, vôi tôi — calcium hydroxide — được dùng để giúp arecoline hấp thu vào cơ thể nhanh hơn. Dấu tích cổ ở Sulawesi không cho thấy việc dùng vôi tôi, hàm ý một thực hành đơn giản và có thể cổ xưa hơn: chỉ ngậm hạt cau nguyên quả. 15

Điều đó không có nghĩa là cách dùng này không tạo tác động thần kinh. Trong thí nghiệm của nhóm nghiên cứu, hạt cau nguyên vẹn khi tiếp xúc với nước bọt nhân tạo đã giải phóng arecoline. Chất được giải phóng kích hoạt các thụ thể người liên quan trong hệ thống thử nghiệm, cho thấy việc ngậm kéo dài có thể đưa vào cơ thể một liều có hoạt tính sinh lý ngay cả khi không có vôi. 14

Tác dụng này có lẽ khác với việc nhai trầu có vôi tôi ngày nay: vôi khiến quá trình hấp thu diễn ra nhanh và mạnh hơn, còn ngậm hạt nguyên quả dường như giải phóng hợp chất dần dần. 15

Có thể để dịu đau răng, nhưng lại làm răng tổn hại thêm

Các nhà nghiên cứu nêu khả năng hạt cau từng được dùng một phần để giảm đau răng. Giả thuyết này có cơ sở vì arecoline có đặc tính giảm đau, trong khi cả hai cá thể đều có răng hư hại nặng. Tuy vậy, dữ liệu không thể xác định chắc chắn mục đích của từng người khi dùng hạt cau. 18

Hồ sơ răng cho thấy một nghịch lý rõ rệt: những hạt cứng, có tính mài mòn dường như góp phần gây mòn răng cực độ, bệnh nha chu và, ở một số răng, làm lộ buồng tủy. Vì thế, thứ có thể mang lại cảm giác giảm đau cũng có thể làm trầm trọng thêm tổn thương vùng miệng khi được dùng thường xuyên. 1

Hàm ý rộng hơn cần được hiểu thận trọng: những người hái lượm thời Kỷ Băng hà có thể đã nhận ra một chất tự nhiên có khả năng làm thay đổi cảm giác và làm dịu cơn đau. Bằng chứng ủng hộ việc dùng hạt cau thường xuyên và phù hợp với khả năng giảm đau; nhưng không trực tiếp chứng minh họ dùng nó để điều trị nhiễm trùng. 1

Mốc lịch sử sử dụng chất tác động thần kinh được đẩy lùi

Trước phát hiện này, bia lúa mạch lên men khoảng 13.000 năm trước thường được nhắc đến như bằng chứng sớm nhất về việc sử dụng chất tác động thần kinh. Nếu diễn giải về Sulawesi được xác nhận thêm, mốc sử dụng thường xuyên sẽ được đẩy lùi khoảng 12.000 năm, về thời các cộng đồng săn bắt–hái lượm trong Kỷ Băng hà thay vì xã hội nông nghiệp. 1

Phát hiện cũng làm thay đổi cách nhìn về lịch sử dùng hạt cau. Những mô hình trước đây đặt khởi đầu vào thời Đồ đá mới hoặc Đồ đồng, khoảng 3.500 năm trước. Dữ liệu Sulawesi gợi ý thực hành này có thể đã xuất hiện từ tới 25.000 năm trước; các truyền thống nhai trầu có thêm vôi ngày nay có thể là một bước phát triển kỹ thuật muộn hơn của thói quen rất cổ xưa ấy. 1

Điều đã có cơ sở vững và điều còn bỏ ngỏ

Điểm thuyết phục nhất là sự hội tụ của ba loại bằng chứng: các rãnh răng bất thường, arecoline được phát hiện trong răng cổ và thí nghiệm chứng minh nước bọt có thể giải phóng arecoline từ hạt cau nguyên vẹn. 14

Từ đó, các nhà nghiên cứu có thể suy luận hợp lý rằng hai người này thường xuyên ngậm hạt cau nguyên quả và phơi nhiễm với chất tác động thần kinh. Cường độ tác dụng cụ thể, ý nghĩa xã hội của thực hành này và liệu giảm đau có phải động cơ chính hay không vẫn là các cách diễn giải, chưa phải quan sát trực tiếp. 1