Châu Âu muốn giành lại thế chủ động AI bằng năng lực tính toán, dữ liệu và liên minh chuỗi cung ứng

Châu Âu đang đứng trước một lựa chọn mang tính chiến lược: hoặc chỉ trở thành thị trường tiêu thụ AI do Mỹ và Trung Quốc xây dựng, vận hành và đặt luật chơi; hoặc đầu tư để nắm được một phần thực chất của năng lực tính toán, dữ liệu và hạ tầng cần thiết cho nền kinh tế AI.

“A Transformative AI Strategy for Europe” (Chiến lược AI Chuyển đổi cho châu Âu) là một chương trình nghị sự về chủ quyền công nghệ đi cùng tăng trưởng. Đây cần được hiểu là đề xuất của nhóm tác giả, không phải một chương trình đã được EU thông qua. Chiến lược kêu gọi châu Âu dùng sức mạnh tập thể, tăng tốc xây dựng hạ tầng tính toán và năng lượng trong khu vực, giữ quyền kiểm soát với dữ liệu có giá trị chiến lược, thúc đẩy AI lan rộng trong nền kinh tế, đồng thời chuẩn bị thể chế cho các rủi ro an ninh do AI tạo ra. 12

Ưu tiên quyền tiếp cận AI tiên phong, thay vì vội vàng chạy đua làm “nhà vô địch” riêng

Trong ngắn hạn, đề xuất không coi việc lập tức dựng lên một công ty mô hình AI tiên phong thuần châu Âu là con đường bắt buộc. Thay vào đó, châu Âu cần bảo đảm quyền tiếp cận ổn định với các hệ thống AI tốt nhất nhờ năng lực thương lượng của mình: chip, địa điểm trung tâm dữ liệu tại châu Âu, dữ liệu công nghiệp, mua sắm công và các điểm then chốt trong chuỗi cung ứng.

Một dự án AI tiên phong nội địa vẫn có thể được theo đuổi, nhưng chỉ khi đáp ứng điều kiện rất khắt khe về quy mô và nguồn lực. Lập luận của chiến lược là một “nhà vô địch” được cấp vốn nửa vời sẽ khiến châu Âu vừa tốn tiền hơn, vừa vẫn lệ thuộc. 12

Hợp nhất tài sản quốc gia thành đòn bẩy chung

Đề xuất nổi bật là lập Liên minh các quốc gia thành viên về an ninh chuỗi cung ứng, gồm những nước sẵn sàng phối hợp với Ủy ban châu Âu. Mục tiêu là không để từng nước EU tự đàm phán riêng lẻ, mà cùng khai thác vị thế của châu Âu trong chuỗi cung ứng bán dẫn và AI — bao gồm năng lực công nghệ quang khắc liên quan đến ASML, doanh nghiệp Hà Lan có vai trò đặc biệt trong sản xuất chip tiên tiến. 14

Liên minh này được kỳ vọng giúp EU:

• tăng khả năng chống chịu trước các hạn chế xuất khẩu;
• đàm phán tốt hơn về nguồn cung chip và đầu tư;
• bảo đảm quyền tiếp cận mô hình AI dài hạn;
• biến các điểm nghẽn công nghệ mà châu Âu đang sở hữu thành sức mạnh thương lượng thực tế.

Đưa năng lực tính toán AI lên quy mô châu lục

Mục tiêu hạ tầng rất lớn: đến năm 2030, ít nhất 15% năng lực tính toán AI toàn cầu phải được đặt trên lãnh thổ EU, tỷ lệ được xem là gần tương xứng với trọng lượng kinh tế của khối.

Báo cáo nêu mốc 45 GW tổng công suất điện của các cơ sở cần thiết, trong khi mức hiện nay dưới 2 GW. Điều này tương đương khoảng 43 GW công suất mới ròng, chứ không phải 45 GW bổ sung hoàn toàn. 15 Để đạt được mức đó, châu Âu sẽ phải huy động vốn ở quy mô đặc biệt lớn, đẩy nhanh cấp phép, đầu tư lưới điện, bảo đảm nguồn điện sạch và xây dựng cơ chế để cộng đồng địa phương cũng nhận được lợi ích từ các trung tâm dữ liệu. 12

Điểm quan trọng là hạ tầng không chỉ là những tòa nhà chứa máy chủ. Nó phụ thuộc trực tiếp vào điện năng, kết nối lưới, đất đai, thủ tục cấp phép và sự đồng thuận xã hội — những yếu tố có thể quyết định liệu mục tiêu tính toán AI có trở thành hiện thực hay không.

Không thay phụ thuộc nước ngoài bằng một độc quyền mới của châu Âu

Chiến lược không chỉ nhắm tới việc bớt phụ thuộc vào Big Tech ngoài châu Âu. Nó cũng cảnh báo nguy cơ khóa chặt thị trường vào một số nhà cung cấp mới ngay trong EU.

Vì vậy, đề xuất nhấn mạnh tính di chuyển giữa các nền tảng, mua sắm đa nhà cung cấp và cơ chế quản trị giữ cho năng lực tính toán, dữ liệu và lợi ích kinh tế từ AI vẫn có thể cạnh tranh. Cách tiếp cận này tương đồng với lập luận của Mario Draghi: châu Âu nên gộp nhu cầu doanh nghiệp hoặc lập các liên minh mua chung để tài trợ hạ tầng, nhưng không được thay thế độc quyền của Thung lũng Silicon bằng một độc quyền châu Âu. 1315

Nói cách khác, quy mô chung là cần thiết để đầu tư và thương lượng; nhưng hạ tầng phải có tính liên thông, cạnh tranh và dễ tiếp cận rộng rãi, thay vì trở thành tài sản khép kín của một vài tập đoàn hoặc một quốc gia.

Mục tiêu cuối cùng: năng suất, đổi mới và khả năng chống chịu

Lý do kinh tế của chiến lược không dừng ở việc sở hữu máy chủ. Nhóm tác giả cho rằng AI được triển khai rộng rãi — đặc biệt trong nền sản xuất và dịch vụ của châu Âu — có thể nâng tăng trưởng năng suất các nhân tố tổng hợp hằng năm thêm khoảng 0,3–0,4 điểm phần trăm. 12

Do đó, năng lực tính toán và quyền kiểm soát dữ liệu được coi là phương tiện để đạt bốn mục tiêu lớn hơn:

1. phổ cập AI vào doanh nghiệp và dịch vụ công;
2. kích thích đổi mới;
3. tăng vị thế thương lượng của châu Âu;
4. củng cố khả năng chống chịu trước các cú sốc công nghệ và an ninh.

Chiến lược cũng yêu cầu các thể chế châu Âu tiếp nhận chuyên môn và công nghệ AI tiên phong để có thể ứng phó với các rủi ro như tấn công mạng hay rủi ro an ninh sinh học do AI hỗ trợ. 1214

Cửa sổ hành động được cho là đang khép lại

Thông điệp xuyên suốt là sự cấp bách. Nếu chậm trễ, châu Âu có thể bị khóa vào vị thế phụ thuộc về cấu trúc: sử dụng AI được xây dựng, vận hành và quản trị ở nơi khác. Năm mục tiêu hành động tức thời của chiến lược hướng tới việc khởi động triển khai từ năm 2026, phản ánh cảnh báo khẩn cấp từ các đóng góp viên như Philippe Aghion, Margrethe Vestager, Clemens Fuest, Yoshua Bengio và Monika Schnitzer. 12

Tuy nhiên, thách thức cốt lõi vẫn là thực thi. Các mục tiêu này đòi hỏi tài chính phối hợp, điện sạch, kết nối lưới, cấp phép nhanh hơn, kỷ luật về trợ cấp nhà nước và một cơ chế quản trị đáng tin cậy — ở quy mô mà châu Âu vốn thường gặp khó trong việc triển khai đồng bộ.

Tóm lại, điểm gặp nhau giữa chiến lược này và quan điểm của Draghi là: EU cần đủ quy mô chung để tài trợ và đàm phán cho hạ tầng AI, nhưng phải tổ chức hạ tầng đó theo hướng mở, cạnh tranh và có thể tiếp cận rộng rãi. Đó là cách châu Âu tìm kiếm chủ quyền AI mà không đánh đổi bằng một hệ thống độc quyền mới.