Maria Ressa cảnh báo: Phải kiểm soát AI ngay trước khi con người mất quyền tự quyết

Maria Ressa đưa ra cảnh báo thẳng thắn tại Oslo: các chính phủ cần đặt giới hạn pháp lý cho trí tuệ nhân tạo ngay từ bây giờ, trước khi ảnh hưởng của công nghệ này trở nên quá sâu rộng để có thể kiểm soát. Theo bà, AI đã tác động đến sự chú ý và hành vi xã hội của con người; bước tiếp theo có thể làm suy yếu năng lực tự đưa ra lựa chọn độc lập. 2

Vì vậy, Ressa xem quản trị AI là vấn đề an toàn công cộng và dân chủ, chứ không phải nỗ lực hạn chế quyền tự do ngôn luận hợp pháp. Câu hỏi cốt lõi, theo cách bà đặt ra, là liệu các xã hội dân chủ có xây dựng được những hàng rào có hiệu lực trước khi các hệ thống có mức tự chủ cao trở thành lớp trung gian quen thuộc giữa con người và thế giới hay không. 23

Ba làn sóng ảnh hưởng của AI

Ressa mô tả một tiến trình mà công nghệ ngày càng có thể định hình hành vi con người:

1. Mạng xã hội chiếm lấy sự chú ý. Bà cho rằng các nền tảng xã hội tối ưu hóa tương tác đã góp phần phân cực xã hội và cô lập con người. 26
2. Chatbot có thể khai thác sự thân mật. Ressa lập luận rằng AI hội thoại có thể tác động đến con người thông qua nhu cầu kết nối và thân mật. Một số sản phẩm chatbot đồng hành được thiết kế riêng để mô phỏng, duy trì quan hệ đồng hành, thậm chí là quan hệ lãng mạn. 212
3. AI tác tử có thể hành động thay con người. Làn sóng thứ ba là các hệ thống có thể thực hiện hành động thay mặt người dùng. Mối lo của Ressa là việc giao ngày càng nhiều quyết định và tác vụ cho các hệ thống này có thể từng bước làm lu mờ phán đoán và quyền tự quyết của con người. 25

Khung cảnh báo này không có nghĩa mọi công cụ AI đều tất yếu dẫn đến cùng một hệ quả. Điều Ressa nhấn mạnh là hướng đi của các động lực thiết kế: hệ thống được tối ưu để tăng tương tác, tạo sự lệ thuộc cảm xúc hoặc hoàn thành tác vụ có thể ngày càng có nhiều đòn bẩy đối với những gì người dùng thấy, cảm nhận và làm.

Vì sao bà bác bỏ lập luận “quy định AI sẽ giúp Trung Quốc có lợi thế”?

Ressa phản đối quan điểm cho rằng siết quy định AI tại Mỹ hoặc châu Âu sẽ trao lợi thế cạnh tranh cho Trung Quốc. Reuters đưa tin bà mô tả cách lập luận này, vốn được những người chỉ trích bao gồm Tổng thống Mỹ Donald Trump nêu ra, là một cách đóng khung sai lệch cuộc tranh luận. 28

Lập luận của bà mang tính so sánh: Trung Quốc vốn đã áp dụng mức kiểm soát của nhà nước đối với công nghệ mạnh hơn đáng kể so với điều Silicon Valley chấp nhận. Vì thế, lựa chọn của các nền dân chủ không đơn giản là giữa quy định và tự do; đó là lựa chọn giữa các quy tắc vì lợi ích công cộng, tôn trọng quyền con người với việc để những hệ thống quyền lực chủ yếu vận hành theo động cơ doanh nghiệp. 2

Điểm gặp với đề xuất của Dario Amodei

Dario Amodei, CEO Anthropic, cũng đưa ra lập luận liên quan về việc cần làm chậm tốc độ tăng năng lực của các mô hình AI tiên tiến. Trong một bài viết tháng 9/2026, ông cho rằng các nhà phát triển nên “điều tiết nhịp độ” cải thiện năng lực, để công việc an toàn, đánh giá độc lập và quản trị có thời gian bắt kịp. 10

Mối quan tâm của Amodei tập trung hơn vào tốc độ phát triển năng lực kỹ thuật và nguy cơ bị lạm dụng. Ông cảnh báo các tác tử AI mạnh hơn có thể nắm ảnh hưởng vận hành rộng lớn trên môi trường Internet, đồng thời đề xuất xây dựng hạ tầng giám sát mô hình khi được sử dụng thực tế và tăng cường đánh giá độc lập. 10

Ressa nhìn vấn đề theo góc độ công dân rộng hơn: AI trung gian hóa sự chú ý, sự thân mật, hành vi và quyền tự quyết dân chủ như thế nào. Dù vậy, hai lập luận gặp nhau ở một nguyên tắc: không nên hoãn các biện pháp bảo vệ cho đến khi hệ thống mạnh đã được triển khai rộng khắp.

Trách nhiệm giải trình cần được thực thi ra sao?

Ressa cũng cho rằng những lời hứa tự nguyện là không đủ khi doanh nghiệp tạo ra sản phẩm mang các đặc điểm thiết kế gây nghiện. Theo bà, những đặc điểm đó nên được loại bỏ không chỉ với thanh thiếu niên mà cả người trưởng thành. 2

Một thỏa thuận gần đây tại Mỹ liên quan đến Meta cho thấy dạng trách nhiệm có tính cưỡng chế mà bà ủng hộ. Meta đồng ý chi trả tối đa 18 tỷ USD trong 10 năm và áp dụng giới hạn chặt chẽ hơn đối với việc thanh thiếu niên sử dụng Facebook và Instagram, nhằm giải quyết các khiếu kiện của gần như toàn bộ các bang của Mỹ rằng những nền tảng này được thiết kế để giữ người dùng trẻ bị cuốn vào. Meta không thừa nhận sai phạm.

Thỏa thuận bao gồm giới hạn sử dụng hằng ngày mặc định với người dùng tuổi thiếu niên và hạn chế sử dụng vào ban đêm, cùng các biện pháp bảo vệ khác.

Với Ressa, bài học không chỉ nằm ở mạng xã hội hay người dùng trẻ. Những sản phẩm tối ưu hóa có hệ thống sự chú ý và hành vi có thể tạo ra tác hại công cộng trên quy mô lớn. Vì vậy, lời kêu gọi điều chỉnh AI của bà không phải là cấm công nghệ hay kiểm duyệt phát ngôn, mà là yêu cầu xác định rõ trách nhiệm pháp lý khi công nghệ được thiết kế hoặc triển khai theo cách làm tổn hại an toàn, quyền tự chủ hay đời sống dân chủ. 23

Điều cần rút ra

Bài phát biểu của Ressa tại Oslo xem giám sát AI là bài toán can thiệp sớm. Khi các hệ thống đã ăn sâu vào cách con người tiếp nhận thông tin, hình thành quan hệ và ủy thác quyết định, việc kiểm soát hiệu quả sẽ khó khăn hơn nhiều.

Đơn thuốc của bà là lập pháp trước khi điều đó xảy ra: yêu cầu nhà phát triển và nền tảng chịu trách nhiệm thực chất, giám sát kỹ các hệ thống có mức tự chủ tăng dần, đồng thời bảo đảm các thiết chế công quyền — chứ không chỉ các công ty tư nhân — có đủ năng lực đánh giá và quản trị công nghệ. 210