Châu Âu đang biến “tự chủ không gian” thành hạ tầng thực tế

Châu Âu không có kế hoạch dựng lên một bản sao của NASA hay SpaceX chỉ trong vài năm. Điều nước này theo đuổi là quyền tự chủ chiến lược trong không gian: khả năng tự phóng các tải trọng ưu tiên, vận hành liên lạc vệ tinh an toàn và duy trì những năng lực cốt lõi ngay cả khi đối tác bên ngoài thay đổi chính sách hoặc ưu tiên.

Tính cấp bách của mục tiêu này tăng lên khi các công ty không gian Mỹ, bao gồm SpaceX, rút khỏi Hội nghị Không gian Quốc tế tại Paris sau sức ép được truyền thông đưa tin từ Mỹ. Pháp vẫn tổ chức hội nghị trong tháng 9 với kỳ vọng củng cố vai trò của châu Âu trong một lĩnh vực ngày càng cạnh tranh. 17

“Tự chủ không gian” trên thực tế là gì?

Tự chủ không đồng nghĩa với cắt đứt hợp tác xuyên Đại Tây Dương. Ý nghĩa chính là giảm các điểm phụ thuộc đơn lẻ đối với những năng lực mà chính phủ và hạ tầng thiết yếu ngày càng cần đến.

Các ưu tiên thực tế gồm:

• Bảo đảm đường lên quỹ đạo: Các nước châu Âu cần có lựa chọn phóng vệ tinh dân sự, an ninh và quốc phòng mà không hoàn toàn phụ thuộc vào nhà cung cấp ngoài khu vực.
• Liên lạc an toàn: Chính phủ cần kết nối vệ tinh có độ bền vững cao, nằm trong tầm kiểm soát để phục vụ dịch vụ công, an ninh và ứng phó khủng hoảng.
• Năng lực công nghiệp: Cần có doanh nghiệp, bãi phóng, năng lực chế tạo và nhu cầu đặt hàng ổn định từ các cơ quan công quyền — không chỉ là các chương trình nghiên cứu hay tuyên bố tại hội nghị.
• Tư thế an ninh thống nhất hơn: Chính sách không gian đang gắn chặt hơn với an ninh quốc gia, giám sát và bảo vệ các dịch vụ thiết yếu.

Hội nghị ở Paris chủ yếu là một tín hiệu chính trị, chưa phải bằng chứng rằng châu Âu đã thu hẹp khoảng cách năng lực. Reuters cho biết chưa có quyết định lớn nào được kỳ vọng tại sự kiện, dù các tuyên bố và hợp đồng có thể được công bố. 17

Anh bổ sung một trụ cột cấp quốc gia

Chiến lược không gian mới của Vương quốc Anh cho thấy định hướng rộng hơn của châu Âu đang được chuyển hóa thành kế hoạch chi tiêu. Chính phủ Anh cho biết chiến lược được bảo đảm bằng hơn 7,8 tỷ bảng Anh đến năm tài khóa 2029/30, đặt đầu tư không gian dưới một khuôn khổ chung bao quát an ninh, quốc phòng và tăng trưởng kinh tế. 1

Đáng chú ý trong tranh luận về tự chủ là các khoản đầu tư cho hoạt động phóng. Chiến lược gồm 148 triệu bảng cho các chương trình tên lửa châu Âu và 30 triệu bảng cho SaxaVord Spaceport tại quần đảo Shetland. Chính phủ Anh nêu rõ mục tiêu là hỗ trợ Anh cùng các đối tác phóng vệ tinh mà không phải dựa vào các quốc gia ở xa hơn. 2

Nguồn vốn cho SaxaVord nhằm hỗ trợ xây dựng thêm hai bệ phóng. Đây đã là sân bay vũ trụ đầu tiên của Anh được cấp phép đầy đủ; đơn vị vận hành cho biết khoản đầu tư công được kỳ vọng sẽ mở khóa thêm 30 triệu bảng vốn tư nhân. 3

Dự án này tự thân không tạo ra một lựa chọn phóng tải trọng lớn. Tuy vậy, nó bổ sung hạ tầng cho các vụ phóng thương mại cỡ nhỏ và mở rộng tập hợp lựa chọn phóng của châu Âu.

Vì sao năng lực phóng trong nước ngày càng quan trọng?

Phóng tên lửa không còn đơn thuần là một dịch vụ vận tải thương mại. Đây là cửa ngõ để triển khai vệ tinh liên lạc, quan sát Trái Đất, định vị, tình báo và các sứ mệnh khoa học. Nếu quyền tiếp cận bị ảnh hưởng bởi địa chính trị, kiểm soát xuất khẩu, tắc nghẽn lịch phóng hoặc thay đổi ưu tiên của nhà cung cấp, chính phủ có thể mất quyền chủ động về tiến độ nhiệm vụ và quản trị rủi ro.

Vì thế, chính sách châu Âu ngày càng chú trọng năng lực phóng thường xuyên và nhu cầu trong nước. Một ngành phóng không thể sống bằng vài chuyến bay trình diễn; ngành này cần hợp đồng mua sắm nhiều năm, nguồn vệ tinh ổn định và các sân bay vũ trụ có thể hỗ trợ vận hành định kỳ.

Chiến lược của Anh đặt mục tiêu bảo đảm quyền tiếp cận không gian song song với các ưu tiên về liên lạc vệ tinh, nhận biết tình hình không gian, dịch vụ trong quỹ đạo và năng lực chế tạo. 2

Kết nối vệ tinh an toàn là nửa còn lại của chủ quyền

Tự chủ cũng phụ thuộc vào bên kiểm soát các mạng lưới truyền thông cho chính phủ và dịch vụ trọng yếu. Chiến lược Anh gộp hoạt động không gian dân sự và quốc phòng vào một kế hoạch, đồng thời xem kết nối dựa trên vệ tinh là ưu tiên trung tâm. 1

Cách tiếp cận này phản ánh mối quan ngại rộng hơn tại châu Âu: liên lạc vệ tinh không chỉ là thị trường internet băng rộng cho người dùng. Đó còn là hạ tầng phục hồi sau gián đoạn, an ninh quốc gia và duy trì hoạt động của chính phủ. Vì vậy, việc xây dựng hoặc giữ lại năng lực do mình kiểm soát vẫn có giá trị, ngay cả khi dịch vụ thương mại nước ngoài có thể rẻ hơn hoặc có năng lực kỹ thuật tốt.

Thử thách lớn nhất: biến tham vọng thành năng lực vận hành

Lý do cho chiến lược tự chủ của châu Âu khá rõ ràng, nhưng khâu triển khai khó hơn nhiều. Một hội nghị, một chiến lược quốc gia hay một bãi phóng mới không thể tự tạo ra hệ sinh thái không gian có khả năng tự duy trì.

Thước đo quyết định sẽ là liệu các chính phủ châu Âu có thể:

1. Cam kết mua sắm ổn định trong nhiều năm đối với dịch vụ phóng và vệ tinh.
2. Chuyển hạ tầng trên giấy thành hoạt động thường xuyên, với các vụ phóng lặp lại.
3. Điều phối ưu tiên giữa cấp quốc gia và cấp châu Âu để tránh đầu tư manh mún.
4. Duy trì hợp tác nhưng giảm lệ thuộc, thay vì đánh đồng tự chủ với cô lập.

Việc các doanh nghiệp Mỹ vắng mặt ở Paris đã nhấn mạnh rủi ro chính trị khi phụ thuộc quá nhiều vào nhà cung cấp bên ngoài. 17 Vì vậy, phản ứng của châu Âu nên được hiểu là quá trình xây năng lực: hạ tầng phóng, kết nối an toàn, nền tảng công nghiệp và nhu cầu công. Đây là một cuộc tái cân bằng dài hạn, không phải nỗ lực tức thời nhằm sao chép toàn bộ hệ sinh thái không gian của Mỹ.