Volker Türk kêu gọi quy định ràng buộc với AI tiên phong

Cuộc đua phát triển các hệ thống AI ngày càng mạnh không thể chỉ dựa vào những cam kết do chính doanh nghiệp đưa ra. Trong thư ngỏ, Cao ủy Liên Hợp Quốc về Nhân quyền Volker Türk kêu gọi hành động đa phương khẩn cấp dựa trên luật nhân quyền quốc tế, đồng thời nói cơ chế tự điều chỉnh tự nguyện của doanh nghiệp là “hoàn toàn chưa đủ”. 7

Türk đề nghị chính phủ và các công ty AI làm gì?

Lời kêu gọi hướng tới cả các quốc gia lẫn những doanh nghiệp phát triển AI tiên phong — tức các hệ thống ở nhóm dẫn đầu về năng lực. Trọng tâm của ông là thiết lập các hàng rào bảo vệ phối hợp, thay vì để một số ít công ty tự quyết định mức rủi ro mà xã hội phải chấp nhận. 7

Các biện pháp được nhấn mạnh gồm:

• Quản trị ràng buộc, đặt nhân quyền làm nền tảng. Các nước cần tăng cường quy định thay vì dựa vào lời hứa tự nguyện của doanh nghiệp, đồng thời hợp tác quốc tế để tránh các khoảng trống giữa những cách tiếp cận quản lý khác nhau. 7
• Thẩm định nhân quyền liên tục. Nhà phát triển AI phải nhận diện và xử lý các tác động nhân quyền hiện hữu lẫn tiềm tàng trong toàn bộ vòng đời của hệ thống, chứ không coi đánh giá là thủ tục tuân thủ chỉ làm một lần. Hướng dẫn của Liên Hợp Quốc mô tả đây là quy trình liên tục: xác định rủi ro, hành động, theo dõi hiệu quả và công bố cách xử lý.
• Đánh giá kỹ thuật và kiểm chứng độc lập. Türk kêu gọi các biện pháp bảo vệ có thể được bên độc lập kiểm tra, thay vì chỉ dựa trên bảo đảm do chính công ty đưa ra. 7
• Hành động đa phương khẩn cấp. Quản trị AI tiên phong là vấn đề xuyên biên giới; các quy tắc và bảo đảm an toàn cần được các quốc gia, tổ chức cùng xây dựng. 79

Vì sao cảnh báo được đưa ra lúc này?

Can thiệp của Türk diễn ra trong bối cảnh tranh luận gay gắt trong ngành AI về tốc độ mà các phòng thí nghiệm hàng đầu nên tiến tới các hệ thống tự chủ hơn, thậm chí có khả năng tự cải thiện.

Tháng 9/2026, Jacob Coxon — nhà nghiên cứu từng làm việc tại cả OpenAI và Anthropic — đã nghỉ việc ở Anthropic. Ông nói các công ty đang chạy đua hướng tới “siêu trí tuệ” có thể tự cải thiện và đang “đánh cược với mạng sống của chúng ta”. 68 Coxon cũng cho biết một số người trực tiếp xây dựng AI tin rằng công nghệ này có thể “giết chết tất cả chúng ta” vào cuối thập niên. Đây là cảnh báo do Coxon và những người phát triển AI lo ngại nêu ra, không phải dự báo đã được xác lập. 6

Cùng lúc, sáng kiến do nhân viên khởi xướng mang tên Pacing the Frontier đề nghị chính phủ Mỹ ủng hộ nỗ lực quốc tế nhằm tạo ra các công cụ kỹ thuật và quản trị để chủ động làm chậm quá trình phát triển AI tiên phong khi tốc độ phát triển vượt quá khả năng giám sát an toàn của con người. Trang của sáng kiến ghi nhận 1.386 người ký tên từ các công ty AI tiên phong. 15

Sự ủng hộ ngày càng rõ đối với việc “điều tiết nhịp độ” phát triển là đáng chú ý, nhưng chưa giải quyết được câu hỏi về trách nhiệm giải trình. Theo Türk, các cam kết tự nguyện — kể cả khi được nhân viên hay lãnh đạo trong ngành ủng hộ — không thể thay thế các cơ chế bảo vệ công có tính bắt buộc. 7

Phải đặt tác hại hiện tại và rủi ro dài hạn trong cùng một khuôn khổ

Türk không chỉ nói về một kịch bản tuyệt chủng xa vời. Ông cho rằng tự điều chỉnh tự nguyện là không đủ, cả để xử lý những tác hại đang tồn tại lẫn để ngăn các mô hình tự chủ tiên tiến vượt qua hàng rào bảo vệ do con người thiết lập. 7

Các thông tin hiện có không cung cấp danh mục chi tiết, có tính xác định về những tác hại hiện tại được nêu riêng trong bức thư. Vì vậy, sẽ không chính xác nếu quy cho Türk đã đề cập cụ thể từng loại tác hại ngoài cảnh báo khái quát này. Điều rõ ràng là tiêu chuẩn quản trị mà ông đề xuất: nhân quyền phải là trọng tâm khi AI được thiết kế, triển khai, đánh giá và quản lý. 7

Khoảng trống mà Türk chỉ ra

Có một điểm hội tụ đáng chú ý giữa một số tiếng nói trong ngành AI và cảnh báo của Liên Hợp Quốc: cả hai đều thừa nhận việc nâng cao năng lực AI có thể cần được điều tiết có chủ đích và đánh giá độc lập. 715

Nhưng khoảng trống chưa được giải quyết nằm ở chính sách. Các tuyên bố được ngành ủng hộ có thể khuyến khích phối hợp, song tự chúng không thiết lập ngưỡng chung, không buộc phải công bố thông tin, không bắt buộc đánh giá độc lập, cũng không tạo ra cơ chế khắc phục hay truy trách nhiệm khi tác hại xảy ra. Türk kêu gọi các chính phủ lấp khoảng trống đó bằng quy định đa phương khẩn cấp theo luật nhân quyền quốc tế. 79

Với nhà hoạch định chính sách và các tổ chức mua, triển khai AI, hàm ý thực tế rất rõ: tuyên bố về an toàn cần đi kèm bằng chứng về đánh giá rủi ro nhân quyền thường xuyên, giám sát từ bên ngoài và trách nhiệm giải trình minh bạch — không chỉ là lời hứa tự nguyện của công ty tạo ra hệ thống.