Vienna phơi bày thế đối đầu hạt nhân Mỹ - Iran ngày một gay gắt

Hội nghị toàn thể lần thứ 70 của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) tại Vienna ngày 14/9 cho thấy đối đầu Mỹ - Iran đã không còn chỉ xoay quanh tranh chấp kỹ thuật về thanh sát hạt nhân. Các bên đang đồng thời dùng sức ép ngoại giao, đe dọa quân sự và những lập luận đối nghịch về an ninh khu vực. Điểm nghẽn chính vẫn là hoạt động làm giàu uranium của Iran cùng quyền tiếp cận của thanh sát viên IAEA. 15

Mỹ đưa ra “lối thoát” kèm cảnh báo quân sự

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright tuyên bố Washington có thể ủng hộ một cơ chế cung cấp nhiên liệu hạt nhân từ bên ngoài cho Iran, với điều kiện Tehran chấm dứt vĩnh viễn việc làm giàu uranium trong nước. Theo lập trường của Mỹ, Iran cũng phải hợp tác đầy đủ với IAEA và cho thanh sát viên tiếp cận cần thiết. 15

Ông Wright nói Mỹ ưu tiên một kết quả thông qua đàm phán, nhưng cảnh báo Iran có thể phải đối mặt với hành động quân sự của Mỹ nếu không đạt được thỏa thuận. Thông điệp này thể hiện cách Washington kết hợp đề nghị ngoại giao với sức ép cứng rắn về quân sự. 15

Quan chức hạt nhân hàng đầu của Iran bị chặn vào Áo

Một diễn biến làm căng thẳng thêm là việc Áo không cho Mohammad Eslami nhập cảnh. Ông Eslami là Phó tổng thống Iran phụ trách vấn đề hạt nhân và là người đứng đầu Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran; ông dự kiến phát biểu tại phiên khai mạc hội nghị IAEA.

Quyết định này diễn ra sau phản đối của Mỹ đối với một đề nghị miễn trừ trừng phạt để ông Eslami có thể tới Vienna. Iran coi đây là hành động mang tính chính trị: Đại sứ Reza Najafi nói việc đó xâm phạm các quyền của Iran và nguyên tắc bình đẳng chủ quyền, còn Tehran đã triệu đại biện lâm thời Áo. 78

Tranh chấp thanh sát và hoạt động tại Pickaxe Mountain

Cuộc đối đầu cũng nóng lên bởi sức ép từ Hội đồng Thống đốc IAEA liên quan đến việc Iran chưa cung cấp đầy đủ thông tin và quyền tiếp cận mà cơ quan này yêu cầu. Mỹ, Anh, Pháp và Đức đã thúc đẩy một nghị quyết nhằm đưa vấn đề Iran lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. 4

IAEA cho biết đã quan sát thấy hoạt động xây dựng tại Pickaxe Mountain, một địa điểm được bảo vệ kiên cố ở Iran. Tuy vậy, Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi nói cơ quan này chưa có thông tin cụ thể về những hoạt động diễn ra tại đó. Iran bác bỏ các cáo buộc liên quan, gọi chúng là sự thổi phồng của truyền thông và khẳng định nước này vẫn tuân thủ nghĩa vụ bảo đảm hạt nhân. 913

Ngoại giao bế tắc, mỗi bên quy trách nhiệm cho bên kia

Phát biểu của Mỹ ngày càng hàm ý rằng năng lực hạt nhân của Iran có thể phải bị loại bỏ nếu ngoại giao không thành công. Iran phản bác rằng các hành động quân sự của Mỹ đã khiến hoạt động thanh sát trở nên không khả thi, đồng thời nói vẫn sẵn sàng trao đổi thiện chí và không theo đuổi vũ khí hạt nhân. 51113

Các thông tin hiện có cho thấy đàm phán và cơ chế xác minh đang rơi vào thế bế tắc. Tuy nhiên, chúng chưa đủ để kết luận độc lập bên nào phải chịu trách nhiệm chính cho tình trạng này, bởi lập luận của các bên vẫn đối lập trực tiếp. 51113

Rủi ro lan sang eo biển Hormuz

Căng thẳng còn được phản ánh qua bất ổn hàng hải quanh eo biển Hormuz, tuyến vận tải năng lượng trọng yếu. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) nói tàu chở dầu treo cờ Panama El Gaia trúng thủy lôi trong một khu vực bị cấm và bốc cháy.

Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) bác bỏ tường thuật này. Theo phía Mỹ, tàu đã bị một tên lửa Iran đánh trúng từ tháng trước, khiến mất khả năng hoạt động, rồi tiếp tục bị máy bay không người lái tấn công trong dịp cuối tuần 13-14/9. Reuters ghi nhận hai phiên bản mâu thuẫn, do đó trình tự chính xác và trách nhiệm về vụ việc vẫn đang bị tranh cãi. 2310

Nhìn tổng thể, hội nghị ở Vienna cho thấy các bên vẫn nhắc đến ngoại giao, nhưng những điều kiện thực tế để ngoại giao vận hành — quyền thanh sát, sự chấp nhận các nghĩa vụ bảo đảm và một cách hiểu chung về diễn biến quân sự trong khu vực — đang xấu đi nhanh chóng.