Khủng hoảng năng lượng châu Âu sâu hơn: Giá dầu, khí đốt và điện tăng vì đâu?

Khủng hoảng năng lượng tại châu Âu hiện chủ yếu là cú sốc nguồn cung và an ninh năng lượng. Hư hại hạ tầng tại Vịnh Ba Tư cùng gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz — tuyến hàng hải then chốt nối Vịnh Ba Tư với biển Arab — đã làm giảm dòng chảy dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) trên toàn cầu. Cùng lúc, châu Âu tiến gần mùa đông với kho khí đốt thấp và ít dư địa hơn để thay thế nguồn cung từ Nga. Hệ quả là hóa đơn nhiên liệu, sưởi ấm, điện và vận tải tăng; thu nhập thực giảm; áp lực lạm phát quay trở lại. 315

Điều gì đang đẩy giá năng lượng lên cao?

• Việc gián đoạn tại Hormuz đã làm suy giảm khoảng 15% lượng dầu vận chuyển đường biển và 20% lượng LNG vận chuyển đường biển. ECB ước tính khoảng 20 triệu thùng dầu/ngày, tương đương một phần năm nguồn cung dầu toàn cầu, đã bị gián đoạn. Giá dầu thô, LNG, cước vận tải, phí bảo hiểm và các sản phẩm dầu tinh chế vì thế cùng chịu áp lực tăng. 312
• Giá khí đốt tăng nhanh truyền sang giá điện bán buôn, bởi các nhà máy điện khí thường là nguồn phát điện quyết định giá trên thị trường. Trong khi đó, dầu đắt hơn tác động trực tiếp đến giá xăng, diesel và dầu sưởi.
• Rủi ro càng lớn vì dự trữ khí đốt của EU thấp bất thường trước mùa đông. Tòa Kiểm toán châu Âu cho rằng đầu tư vào nguồn cung thay thế, năng lượng tái tạo và lưới điện vẫn chưa đủ. 15
• Lộ trình bắt buộc của EU nhằm loại bỏ khí đốt Nga cũng tạo ra bài toán thay thế nguồn cung trong ngắn hạn: LNG từ Nga sẽ bị cấm hoàn toàn vào cuối năm 2026, còn khí đốt qua đường ống sẽ được loại bỏ trong năm 2027. 57

Người dân và doanh nghiệp bị ảnh hưởng thế nào?

Giá năng lượng không chỉ thể hiện ở cột “điện, gas” trên hóa đơn. Khi diesel, xăng và điện tăng giá, chi phí vận tải, sản xuất, chế biến thực phẩm và dịch vụ cũng tăng theo. Do đó, hộ gia đình chịu sức ép kép: chi phí sinh hoạt tăng trong khi sức mua thực tế suy giảm.

Hy Lạp

Hy Lạp đặc biệt nhạy cảm với giá xăng, diesel và dầu sưởi tăng, nhất là với các hộ phụ thuộc vào ô tô, các đảo và hoạt động vận tải phục vụ du lịch. Điện và thực phẩm đắt hơn cũng làm suy yếu sức mua. Doanh nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng, nông dân và các hãng phà phải gánh chi phí vận hành cao hơn.

Chính phủ Hy Lạp đã áp trần biên lợi nhuận đối với nhiên liệu và hàng hóa siêu thị trong ba tháng để kiềm chế đầu cơ. Nước này cũng duy trì hỗ trợ giá diesel, hỗ trợ nông nghiệp và tham gia sáng kiến giải phóng dầu dự trữ chiến lược. 43

Cyprus

Là đảo có mức độ liên kết năng lượng hạn chế và phụ thuộc lớn vào nhiên liệu nhập khẩu, Cyprus dễ bị tổn thương trước cú sốc giá sản phẩm dầu mỏ và chi phí vận tải biển. Giá điện và chi phí đi lại tăng có thể nhanh chóng lan sang ngân sách hộ gia đình, ngành du lịch và các doanh nghiệp nhỏ.

Các tài liệu được cung cấp chưa xác nhận một biện pháp khẩn cấp mới hoặc mức giá cụ thể hiện nay tại Cyprus.

Bắc Macedonia

Chi phí nhập khẩu điện, khí đốt và dầu cao hơn gây áp lực lên ngân sách hộ gia đình và sức cạnh tranh của ngành công nghiệp. Nếu giá bán lẻ được trợ cấp, tài chính công cũng chịu thêm gánh nặng. Do nằm ngoài khu vực đồng euro, Bắc Macedonia còn đối mặt với rủi ro tỷ giá và khả năng tiếp cận vốn.

Các tài liệu được cung cấp chưa xác nhận một biện pháp can thiệp khẩn cấp mới cụ thể tại Bắc Macedonia.

Italy

Tại Italy, giá khí đốt và điện cao hơn ảnh hưởng đáng kể đến sản xuất công nghiệp, logistics, nông nghiệp và các hộ gia đình. Diesel và xăng tăng giá đẩy chi phí vận chuyển hàng hóa lên, từ đó tác động đến giá thực phẩm. Với nợ công lớn, các gói trợ cấp diện rộng sẽ nhạy cảm hơn về mặt ngân sách, đặc biệt nếu lãi suất thị trường tăng.

Các tài liệu được cung cấp chưa xác nhận một gói ứng phó khẩn cấp mới đang được triển khai tại Italy.

Chính phủ và EU có thể làm gì?

Ở cấp EU, các nước đang cân nhắc khôi phục một số biện pháp từng áp dụng trong cuộc khủng hoảng khí đốt năm 2022: phối hợp giảm nhu cầu, củng cố dự trữ và an ninh nguồn cung, hỗ trợ người tiêu dùng và xử lý hành vi thị trường quá mức. 3

Các công cụ có thể triển khai nhanh ở cấp quốc gia gồm:

• hỗ trợ có mục tiêu cho nhiên liệu hoặc sưởi ấm;
• giảm tạm thời thuế, phí hoặc khoản thu trên hóa đơn điện;
• hỗ trợ cho nông dân và doanh nghiệp sử dụng nhiều năng lượng;
• kiểm soát giá hoặc biên lợi nhuận trong thời hạn nhất định;
• giải phóng dầu từ kho dự trữ chiến lược;
• đẩy nhanh đầu tư vào năng lượng tái tạo, lưới điện và hạ tầng LNG.

Những biện pháp này có thể giảm cú sốc tức thời cho người dân. Tuy nhiên, trợ cấp đại trà rất tốn kém, có thể làm suy yếu động lực tiết kiệm năng lượng và, nếu không được nhắm đúng đối tượng, còn làm tăng áp lực lạm phát từ phía cầu.

Lạm phát, ECB và thị trường tài chính

Cú sốc năng lượng đã đẩy lạm phát khu vực đồng euro tăng lên. Lạm phát giá năng lượng đạt 10,9% trong tháng 4, sau mức 5,1% trong tháng 3; lạm phát thực phẩm cũng tăng. 10

Trong kịch bản cơ sở tháng 3, ECB dự kiến giá dầu khoảng 90 USD/thùng và khí đốt khoảng 50 euro/MWh trong quý II. ECB cảnh báo cú sốc năng lượng sẽ làm lạm phát tăng và bào mòn sức mua; nếu gián đoạn kéo dài hoặc nghiêm trọng hơn, kịch bản này có thể trở nên quá lạc quan. 8

Đây là thế khó kiểu “đình lạm”: năng lượng đắt hơn làm giảm sản lượng và thu nhập thực, nhưng lạm phát dai dẳng hoặc hiệu ứng lan truyền sang tiền lương và giá cả có thể buộc ngân hàng trung ương phải giữ chính sách tiền tệ chặt hơn. ECB đã tăng các lãi suất chủ chốt thêm 25 điểm cơ bản trong tháng 6, đưa lãi suất tiền gửi lên 2,25%. 6

Trên thị trường, rủi ro bao gồm chi phí vay của chính phủ và doanh nghiệp tăng, cổ phiếu các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng suy yếu, doanh nghiệp phụ thuộc vào chi tiêu của người dân chịu áp lực và phần bù rủi ro nới rộng. Chi phí phát hành nợ doanh nghiệp theo giá thị trường đã tăng lên 3,9% trong tháng 3, từ 3,5% trong tháng 2. 10

Vì sao mùa đông là phép thử lớn?

• Kho dự trữ thấp: Khí đốt dự trữ là tấm đệm trước rét đậm, sự cố nguồn cung và chậm trễ giao LNG. Mức dự trữ đầu kỳ thấp buộc châu Âu cạnh tranh quyết liệt hơn trên thị trường LNG giao ngay, đúng vào lúc nhu cầu toàn cầu thường cao nhất. 15
• Rủi ro tại Vịnh Ba Tư: Hạ tầng bị hư hại và việc hạn chế đi lại qua Hormuz làm giảm nguồn cung vật chất, đồng thời tăng phí vận tải, bảo hiểm và phần bù rủi ro giao hàng — kể cả khi một phần dầu và LNG có thể đổi tuyến. 312
• Khoảng trống trong triển khai REPowerEU: Các kiểm toán viên cho rằng EU chưa đầu tư đủ để đạt mục tiêu đa dạng hóa nguồn cung, mở rộng năng lượng tái tạo và nâng cấp lưới điện. 15
• Lệnh cấm LNG Nga: Việc chấm dứt LNG từ Nga phù hợp với mục tiêu giảm phụ thuộc chiến lược, nhưng cũng loại bỏ một nguồn cung linh hoạt trong lúc các tuyến LNG khác đang dễ tổn thương. Nếu không có đủ hợp đồng thay thế, kho dự trữ và hạ tầng, rủi ro giá cao và thiếu hụt trong mùa đông sẽ tăng. 57

Biến số quan trọng nhất là thời gian gián đoạn kéo dài bao lâu. Một sự cố ngắn hạn tại Hormuz có thể được giảm nhẹ nhờ tồn kho, dầu dự trữ chiến lược và đổi tuyến vận chuyển. Nhưng nếu gián đoạn kéo dài, đi kèm mùa đông lạnh và nguồn LNG Nga suy giảm, nguy cơ phải phân bổ hạn chế năng lượng, chi phí ngân sách và áp lực lạm phát có thể tăng mạnh hơn nhiều.