Dự án lọc dầu Lamu của Dangote: Vốn, nguồn dầu thô và những nút thắt phía trước

Dangote Group đang theo đuổi một dự án có quy mô đặc biệt lớn tại Đông Phi: nhà máy lọc dầu dự kiến đặt ở Lamu, ven biển Kenya. Aliko Dangote cho biết công việc xây dựng sẽ bắt đầu trước cuối tháng 9/2026; nhà máy được thiết kế để xử lý 700.000 thùng dầu thô mỗi ngày và dự kiến hoàn thành trong khoảng ba năm. Tuy vậy, đây vẫn là dự án được đề xuất, chưa phải một cơ sở đang vận hành. Từ tuyên bố đến sản xuất thực tế sẽ còn phụ thuộc vào vốn, nguồn dầu thô, hạ tầng và các phê duyệt cần thiết. 31

Quy mô dự án: lớn, nhưng chi phí cuối cùng chưa ngã ngũ

Nhà máy dự kiến đặt tại Lamu, khu vực ven biển phía bắc Kenya. Với công suất 700.000 thùng/ngày, dự án có quy mô tương đương nhà máy Dangote ở Lagos, Nigeria, và có thể trở thành dự án lọc dầu lớn nhất Đông Phi. Các báo cáo nêu những mức ước tính từ khoảng 15–16 tỷ USD đến con số 17 tỷ USD thường được nhắc tới; vì vậy tổng vốn cuối cùng vẫn chưa được xác định dứt khoát. 138

Việc lựa chọn địa điểm, khảo sát đất và triển khai thiết kế, kỹ thuật đã được công bố. Đây là những bước phát triển dự án ban đầu, chưa đồng nghĩa toàn bộ nhà máy cùng các hạng mục phụ trợ đã được tài trợ hoặc xây dựng. 7

IPO ở Lagos liên quan thế nào đến Lamu?

Thông báo về Lamu được đưa ra cùng thời điểm Dangote Petroleum Refinery and Petrochemicals FZE mở đợt chào bán cổ phiếu ra công chúng tại Lagos. Đợt chào bán gồm 4,1 tỷ cổ phiếu với giá 525 naira mỗi cổ phiếu, đặt mục tiêu huy động khoảng 2,15 nghìn tỷ naira, tương đương khoảng 1,6 tỷ USD nếu được mua hết. Thời hạn chào bán dự kiến kết thúc ngày 13/10/2026.

Theo mức giá này, nhà máy lọc dầu ở Lagos được định giá khoảng 63 nghìn tỷ naira, tương đương 47,59 tỷ USD. Reuters cho biết đây có thể là đợt IPO lớn nhất lịch sử châu Phi. Mức đăng ký tối thiểu là 10 cổ phiếu, trị giá 5.250 naira, và doanh nghiệp hướng tới tối đa 10 triệu nhà đầu tư cá nhân.

IPO có ý nghĩa với Lamu vì Dangote xem việc huy động vốn công chúng là một phần trong chiến lược mở rộng rộng hơn, bên cạnh dòng tiền nội bộ, vay nợ và khả năng có sự tham gia vốn cổ phần từ các nước trong khu vực. Tuy nhiên, các thông tin hiện có không cho thấy tiền thu từ IPO được ràng buộc pháp lý để dành riêng cho nhà máy Lamu. 10

Ước tính của Bloomberg rằng tài sản của Dangote có thể tăng thêm tới 23 tỷ USD, lên 58,2 tỷ USD, là hiệu ứng định giá dự kiến nếu IPO diễn ra theo những giả định đó — không phải khoản tiền mặt ông đã thực nhận.

Cũng chưa có bằng chứng đáng tin cậy trong các nguồn được cung cấp cho thấy Abu Dhabi National Oil Company đã cam kết đầu tư vào đợt IPO này.

Đề nghị 30% vốn cho các nước Đông Phi

Dangote đã đề nghị các nước Đông Phi nắm chung 30% vốn cổ phần tại dự án Lamu. Kenya được cho là đang cân nhắc sở hữu 10%, trị giá khoảng 500 triệu USD; Ethiopia và Rwanda đã bày tỏ sự quan tâm. Tuy nhiên, chưa có phân bổ cuối cùng hay thỏa thuận ràng buộc nào được công bố đối với Ethiopia hoặc Rwanda. 25

Reuters đưa ra danh sách đối tác khu vực tiềm năng rộng hơn, gồm Rwanda, Nam Sudan, Tanzania và Uganda, đồng thời lưu ý các điều khoản vẫn chưa được chốt. Do đó, đề nghị 30% nên được hiểu là phương án huy động vốn và xây dựng quan hệ đối tác khu vực, chứ chưa phải cơ cấu cổ đông đã hoàn tất. 1

Nguồn dầu thô là bài toán cốt lõi

Một nhà máy lọc dầu chỉ có thể hoạt động khi có nguồn dầu thô ổn định. Kenya có trữ lượng dầu, nhưng theo Reuters, hiện chưa có sản lượng dầu thương mại đủ để cung cấp cho nhà máy ở quy mô này. Lamu vì thế sẽ phải dựa vào dầu thô nhập khẩu bằng đường biển, hoặc vào các tuyến đường ống khu vực có thể hình thành trong tương lai. 1

Vị trí của Lamu vì vậy vừa có giá trị chiến lược, vừa tạo ra nhiều khó khăn. Reuters cho biết tuyến ống dẫn dầu được đề xuất từ Nam Sudan qua Lokichar tới Lamu vẫn còn xa mới thành hiện thực. Dầu thô Uganda đang được phát triển để xuất khẩu qua Tanzania, trong khi dầu xuất khẩu hiện nay của Nam Sudan đi qua Sudan. Những yếu tố này đều hạn chế khả năng có ngay nguồn dầu đầu vào từ nội vùng cho Lamu. 1

Dự án sẽ cần các hợp đồng nhập dầu thô khả thi về mặt thương mại, cùng chuỗi logistics hàng hải đủ vững. Chi phí vận tải biển và rủi ro gián đoạn địa chính trị trong khu vực sẽ là các rủi ro vận hành đáng kể.

Ngoài hàng rào nhà máy còn cả một hệ thống hạ tầng

Chi phí công bố cho nhà máy có thể chưa bao gồm đầy đủ các tài sản cần thiết để nhập dầu, lưu trữ, lọc dầu và phân phối sản phẩm ở quy mô tối đa. Reuters cho biết cảng Lamu chưa có các kho chứa dầu đang hoạt động, dù kế hoạch LAPSSET rộng hơn từng dự kiến năng lực lưu trữ và bốc dỡ dầu đáng kể. 1

Để vận hành đầy đủ, dự án có thể cần:

• cảng nhập dầu thô và kho chứa;
• nâng cấp hạ tầng cảng và công trình hàng hải;
• đường ống cho dầu thô và sản phẩm đã lọc;
• nguồn điện cùng các tiện ích ổn định; và
• kết nối tới các thị trường nhiên liệu trong khu vực.

Các nhu cầu này không chứng minh mức 17 tỷ USD là không đủ. Nhưng chúng cho thấy không thể đánh giá toàn bộ chi phí, tiến độ và mô hình vận hành chỉ dựa trên công suất danh nghĩa của nhà máy. 1

Uganda và Tanzania đi theo tuyến năng lượng riêng

Việc Kenya được chọn làm nơi đặt nhà máy không làm thay đổi các chiến lược năng lượng khác trong khu vực. Tuyến xuất khẩu dầu thô của Uganda đang được phát triển qua Tanzania, trong khi kế hoạch Lamu là một dự án lọc dầu riêng biệt. Báo cáo của Reuters ủng hộ sự phân biệt này, nhưng không đủ cơ sở để khẳng định nhà máy ở Hoima hay địa điểm Tanga của Tanzania là nguyên nhân cụ thể dẫn tới lựa chọn của Uganda. 1

Phản đối môi trường tại Lamu

Greenpeace Africa kêu gọi tạm dừng các phê duyệt cho tới khi có đánh giá tác động môi trường và xã hội đầy đủ, độc lập; có sự tham gia thực chất của công chúng; và có giám sát minh bạch về các rủi ro dài hạn. Tổ chức này nhấn mạnh rừng ngập mặn, rạn san hô và thảm cỏ biển ở Lamu hỗ trợ nghề cá, sinh kế và bảo vệ vùng bờ.

Reuters cũng nêu các lo ngại về tác động có thể xảy ra với Phố cổ Lamu — Di sản Thế giới UNESCO nằm gần cảng. Vì thế, đánh giá môi trường và tham vấn cộng đồng sẽ là điều kiện trung tâm của dự án, không phải vấn đề bên lề. 1

Điều gì đã được xác nhận về đề xuất đường ống ở miền nam châu Phi?

Các báo cáo hỗ trợ một đề xuất riêng của Dangote về đường ống nhiên liệu dài khoảng 2.000 km, đi từ Walvis Bay của Namibia, qua Botswana đến Bulawayo của Zimbabwe; đề xuất này gắn với thỏa thuận đầu tư 1 tỷ USD tại Zimbabwe.

Tuy nhiên, các nguồn được cung cấp không xác minh tuyến dài 2.650 km kéo tới Nam Phi, cũng không xác nhận nguồn tài chính, tình trạng xây dựng hay lộ trình cuối cùng ngoài đề xuất Namibia–Botswana–Zimbabwe. Những tuyên bố đó cần được xem xét thận trọng cho đến khi có tài liệu dự án chính thức.

Kết luận

Kế hoạch Lamu kết hợp quy mô công nghiệp lớn với nỗ lực mở rộng sở hữu trong khu vực và huy động vốn qua một đợt IPO mang tính cột mốc tại Lagos. Công suất 700.000 thùng/ngày là tiêu đề nổi bật, nhưng các câu hỏi quyết định nằm ở phía sau: dầu thô sẽ đến từ đâu, ai tài trợ trọn vẹn chuỗi logistics, dự án đáp ứng yêu cầu môi trường ra sao và liệu sự quan tâm của các chính phủ có chuyển thành cam kết ràng buộc hay không. 1