Chiến sự Mỹ-Iran đã tái định hình thị trường dầu mỏ — và vùng đệm đang cạn dần

Bảy tháng sau khi chiến sự Mỹ-Iran bùng nổ, thị trường dầu mỏ thế giới vẫn chưa có một phương án thay thế bền vững cho lượng xuất khẩu bị gián đoạn từ Trung Đông. Một phần dầu đã được đổi tuyến, các nhà sản xuất ở châu Mỹ tăng xuất khẩu và chính phủ các nước xả kho dầu khẩn cấp. Tuy vậy, hệ thống đang duy trì nguồn cung bằng cách rút nhanh lượng dầu tồn kho — điều khiến giá dầu và kinh tế toàn cầu dễ tổn thương hơn trước bất kỳ vụ tấn công hay gián đoạn hàng hải nào tiếp theo. 119

Cú sốc đến từ cả nguồn cung lẫn tuyến vận chuyển

Trước chiến sự, xuất khẩu dầu từ Trung Đông chiếm khoảng một phần năm nguồn cung toàn cầu. Trong giai đoạn đầu xung đột, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ước tính khoảng 11 triệu thùng/ngày nguồn cung đã bị loại khỏi thị trường. Về sau, các ước tính về mức gián đoạn kéo dài tại vùng Vịnh dao động do khó xác định chính xác sản lượng, vận tải và các chuyến hàng không công khai. Đến cuối tháng 8, các nhà phân tích được Reuters dẫn lời ước tính mức gián đoạn còn khoảng 5–7 triệu thùng/ngày. 93

Eo biển Hormuz — tuyến đường biển hẹp nối Vịnh Ba Tư với biển Arab — là nút thắt quyết định. Trước xung đột, khoảng 21,6 triệu thùng dầu/ngày đi qua tuyến này; sang quý II, lưu lượng giảm xuống bình quân 4,9 triệu thùng/ngày, theo các ước tính của Mỹ được Bloomberg đưa tin. 7 Điều này cho thấy vấn đề không chỉ là dầu có được khai thác hay không: dầu không thể bốc hàng, mua bảo hiểm hoặc vận chuyển an toàn thì cũng khó thực sự đến được thị trường thế giới.

Saudi Arabia đã chuyển một phần dầu sang hướng Biển Đỏ; một số nước xuất khẩu vùng Vịnh cũng dùng cảng thay thế và những phương án vận chuyển đặc biệt. Các biện pháp này giảm bớt cú sốc trước mắt, nhưng chưa thể khôi phục dòng chảy thương mại bình thường. Reuters cho biết xuất khẩu vùng Vịnh vẫn thấp hơn đáng kể so với khoảng 18 triệu thùng/ngày từng đi qua Hormuz trước chiến sự. 3

Vì sao giá vẫn tăng dù dầu chưa biến mất hoàn toàn

Giá dầu phản ánh không chỉ lượng dầu vật chất hiện có, mà còn cả rủi ro các lô hàng tương lai không thể giao đúng kế hoạch. Các đợt đáp trả quân sự mới giữa Mỹ và Iran trong tháng 9 đã đẩy giá dầu thô đi lên, đồng thời giá bán lẻ dầu diesel tại Mỹ lập kỷ lục, theo Reuters.

Do đó, áp lực giá không chỉ bắt nguồn từ số thùng dầu đã mất khỏi thị trường. Nó còn bao gồm chi phí vận tải và bảo hiểm cao hơn, cùng nguy cơ cơ sở hạ tầng năng lượng hoặc các tuyến hàng hải tiếp tục bị tấn công.

Đó là trạng thái “bình thường mới” đầy mong manh: dầu vẫn lưu thông, nhưng với chi phí cao hơn và ít phương án dự phòng hơn. Khi các tuyến thay thế đã phải gánh thêm lưu lượng, một sự cố tại đường ống, cảng, tuyến tàu dầu hay nhà máy lọc dầu có thể gây tác động lớn hơn nhiều.

Những yếu tố đã ngăn khủng hoảng sâu hơn

Ba vùng đệm đã phần nào giảm nhẹ việc mất nguồn cung Trung Đông ổn định:

• Dầu thô tăng thêm từ châu Mỹ. Xuất khẩu dầu thô từ châu Mỹ đạt bình quân kỷ lục 11,7 triệu thùng/ngày từ đầu năm 2026 đến đầu tháng 9, tăng từ 10,3 triệu thùng/ngày trong năm 2025. Mỹ dẫn đầu mức tăng, kế đến là Brazil; châu Á hấp thụ phần lớn nguồn cung bổ sung này. 2
• Đổi tuyến và mở rộng năng lực xuất khẩu thay thế. Dầu Saudi Arabia xuất qua Biển Đỏ cùng các luồng hàng từ cảng thay thế đã tạo lối ra cho một phần dầu vùng Vịnh vốn phụ thuộc vào Hormuz. 311
• Xả kho khẩn cấp và nhu cầu tiêu thụ giảm. Toàn bộ 32 thành viên IEA đã nhất trí xả kỷ lục 400 triệu thùng từ kho dự trữ dầu chiến lược trong giai đoạn đầu chiến sự. Giá cao và hoạt động kinh tế yếu đi cũng có thể làm giảm tiêu thụ nhiên liệu, từ đó thu hẹp chênh lệch cung-cầu trước mắt. 18

Các biện pháp trên đã mua thêm thời gian, chứ chưa tái tạo được tổ hợp từng tồn tại trước chiến sự: sản lượng đáng tin cậy, vận tải ít rủi ro và tồn kho dồi dào.

Đánh đổi lớn nhất: thế giới đang tiêu hao vùng đệm dầu mỏ

Tín hiệu rõ nhất về sức ép lên thị trường là tồn kho giảm mạnh. IEA cho biết lượng tồn kho dầu quan sát được trên toàn cầu đã giảm khoảng 507 triệu thùng kể từ khi chiến sự bắt đầu, tương đương mức rút ròng bình quân khoảng 2,8 triệu thùng/ngày; riêng tháng 8 giảm 95 triệu thùng. 1914

Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) cũng báo cáo tồn kho toàn cầu đã giảm khoảng 400 triệu thùng từ đầu năm 2026 và dự báo tiếp tục đi xuống đến cuối năm. Cách đo lường và mốc thời gian khác nhau có thể cho ra tổng số khác nhau, nhưng cả hai đánh giá đều dẫn đến cùng một kết luận: dầu dự trữ đang bù đắp một phần đáng kể của thiếu hụt. 8

Kho dự trữ chiến lược vốn được lập ra để đối phó các cú sốc kiểu này, nhưng không phải vô hạn. Reuters cho biết Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược của Mỹ còn 289,7 triệu thùng vào đầu tháng 9, mức thấp nhất kể từ năm 1982. 17 Xả kho có thể giảm tác động của một sự gián đoạn tạm thời, nhưng không thể thay thế vô thời hạn cho mức thiếu hụt kéo dài nhiều triệu thùng mỗi ngày.

Vì sao giai đoạn tiếp theo có thể khó hơn

Trong triển vọng tháng 9, IEA dự báo nguồn cung dầu toàn cầu năm 2026 giảm 5,7 triệu thùng/ngày và việc khôi phục hoàn toàn nguồn cung vùng Vịnh bị lùi sang năm 2027. 1 Điều đó có nghĩa khả năng chống chịu của thị trường sẽ ngày càng phụ thuộc vào việc các tuyến thay thế có tiếp tục hoạt động hay không, nguồn cung tăng thêm ngoài vùng Vịnh có đến đúng lúc hay không, và nhu cầu có giảm đủ để phù hợp với nguồn cung bị hạn chế hay không.

Với người tiêu dùng và doanh nghiệp, tác động không dừng ở giá dầu thô. Dòng dầu đắt hơn hoặc kém ổn định có thể làm tăng chi phí vận tải và giá các sản phẩm lọc dầu, rồi lan sang áp lực lạm phát rộng hơn. Thị trường đã hấp thụ được một cú sốc rất lớn cho đến nay, nhưng bằng cách dùng dần chính lượng tồn kho vốn giúp họ đối phó các cú sốc trong tương lai.

Kết luận

Chiến sự chưa tạo ra một sự thay thế ổn định cho nguồn cung Trung Đông bị gián đoạn. Thay vào đó là một hệ thống tạm bợ dựa vào dầu đổi tuyến, xuất khẩu kỷ lục từ châu Mỹ, kho dự trữ khẩn cấp và nhu cầu suy yếu. Khi tồn kho toàn cầu đã giảm khoảng 507 triệu thùng và dòng chảy vùng Vịnh chưa được dự báo phục hồi hoàn toàn trước năm 2027, thị trường dầu vẫn đặc biệt dễ tổn thương trước một đợt leo thang mới. 191