Chiến sự Iran bóp nghẹt kinh tế Vùng Vịnh và thử thách cam kết an ninh của Mỹ

Điểm nghẽn kinh tế của chiến sự Iran tập trung ở một tuyến hàng hải: eo biển Hormuz. Trước xung đột, tuyến này vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu. Khi luồng vận tải bị gián đoạn, các nước xuất khẩu Vùng Vịnh gặp khó trong việc biến sản lượng thành doanh thu thực tế, dù giá dầu tăng có thể hỗ trợ một phần nguồn thu ngân sách. 512

Đây là khác biệt then chốt: giá dầu cao chỉ có lợi cho lượng dầu có thể tới tay khách hàng. Những nước hầu như không có tuyến xuất khẩu thay thế có thể mất doanh thu và buộc phải giảm sản lượng khi kho chứa đầy. Các nước có đường ống dẫn đến cảng nằm ngoài Hormuz linh hoạt hơn, nhưng không hoàn toàn miễn nhiễm. Vì vậy, cú sốc trong khu vực diễn ra rất không đồng đều, gây áp lực lên ngân sách, kế hoạch tăng trưởng và niềm tin vào các cơ chế an ninh vốn là nền tảng của đầu tư ở Vùng Vịnh.

Vì sao giá dầu tăng vẫn không đủ bù đắp

Giá dầu cao hơn chỉ làm tăng giá trị của các thùng dầu xuất khẩu được; nó không thể bù toàn bộ cho dầu thô hoặc các chuyến LNG không thể rời cảng. Phân tích của Reuters cho thấy việc đóng eo biển Hormuz đã chia rẽ vận may giữa các nhà sản xuất: Saudi Arabia hưởng lợi từ giá cao hơn và năng lực xuất khẩu thay thế, trong khi các nước không có tuyến thay thế mất hàng tỷ USD. 12

Nếu gián đoạn kéo dài, tác động sẽ không dừng ở doanh thu dầu khí. Hạn chế vận tải biển có thể khiến các nước phải cắt giảm sản lượng; còn các vụ tấn công và bất ổn khu vực có thể ảnh hưởng tới cảng biển, sân bay, khách sạn và các trung tâm thương mại. 1516 Các chính phủ Vùng Vịnh cũng đang rót vốn vào đường ống, cảng biển và hạ tầng khác để giảm lệ thuộc vào Hormuz. 2

Mức độ phơi nhiễm của từng nước

Iraq: rủi ro ngân sách rõ rệt nhất

Iraq thuộc nhóm xuất khẩu dễ tổn thương nhất vì gần như không có tuyến thay thế đáng kể cho dầu mỏ. Điều này khiến tài chính công cực kỳ nhạy cảm với sản lượng xuất khẩu bị mất: nếu dầu bị chặn, nguồn thu nuôi chi tiêu chính phủ lập tức bị đe dọa. Reuters xác định các nước không có tuyến vận chuyển thay thế là nhóm chịu thiệt hại chính khi eo biển đóng cửa. 12

Với Iraq, đây không đơn thuần là câu chuyện dự báo tăng trưởng thấp hơn. Việc không thể xuất dầu thô kéo dài sẽ làm suy giảm năng lực tài khóa để chi cho lương, dịch vụ công, tái thiết và đầu tư vốn.

Saudi Arabia: có lớp đệm, nhưng không phải lá chắn tuyệt đối

Saudi Arabia có thể đưa một phần dầu qua hệ thống hạ tầng kết nối với Biển Đỏ, nhờ đó có khả năng né Hormuz tốt hơn Iraq. Tuyến này, cùng giá dầu cao hơn, giúp Saudi Arabia có vị thế tương đối thuận lợi hơn các nước xuất khẩu không có đầu ra thay thế. 12

Tuy nhiên, chuyển hướng một phần không xóa hết chi phí kinh tế. Các cuộc tấn công và gián đoạn trong khu vực đã gây sức ép lên giao thông, du lịch và hoạt động thương mại; Riyadh đồng thời phải chi thêm cho an ninh và hạ tầng năng lượng, logistics có khả năng chống chịu tốt hơn. 215 Những khoản chi này cạnh tranh trực tiếp với dư địa tài khóa cần để duy trì các kế hoạch đầu tư trong nước dài hạn.

Qatar: LNG phụ thuộc vào hành lang hàng hải an toàn

Qatar đặc biệt dễ tổn thương vì mô hình xuất khẩu LNG phụ thuộc vào khả năng đi qua Hormuz bằng đường biển. Reuters nhận định các nước xuất khẩu Vùng Vịnh phụ thuộc quá nhiều vào một điểm nghẽn duy nhất này; ngay cả khi đạt được hòa bình bền vững, nguy cơ đóng eo biển trong tương lai vẫn sẽ là rủi ro dai dẳng. 3

Với Qatar, an toàn hàng hải không phải là một vấn đề hậu cần thứ yếu. Đây là điều kiện để nước này giao LNG ổn định cho khách hàng và bảo vệ niềm tin cần thiết cho các dự án khí đốt dài hạn. Vì thế, một đợt mở lại eo biển nhưng còn bấp bênh hoặc bị hạn chế vẫn có thể để lại gánh nặng kinh tế, kể cả khi giao tranh trước mắt hạ nhiệt.

UAE: có đường vòng, nhưng nền kinh tế đa dạng vẫn chịu tác động

UAE có khả năng né eo biển ở một mức độ nhất định nhờ các đường ống và cảng nằm ngoài Hormuz, trong đó có đầu ra Fujairah. Điều này giảm mức phơi nhiễm so với các nước chỉ lệ thuộc một tuyến, nhưng không loại bỏ rủi ro. 12

Tổn thương của UAE còn đến từ thương mại, cảng biển, hàng không, tài chính và bất động sản. Những cuộc tấn công trong khu vực và hạn chế vận tải biển tác động đến một nền kinh tế được xây dựng trên tính kết nối, chứ không chỉ xuất khẩu dầu. Đầu tư vào hạ tầng thay thế có thể cải thiện sức chống chịu về dài hạn, nhưng cũng là một khoản chi tăng thêm trong ngắn hạn. 215

Áp lực tăng trưởng và ngân sách đang cộng hưởng

Triển vọng tăng trưởng đã suy yếu khi gián đoạn xuất khẩu kéo dài hơn dự kiến ban đầu. Một khảo sát của Reuters trong tháng 7 cho thấy phần lớn các nền kinh tế Vùng Vịnh được dự báo sẽ suy giảm mạnh hơn trong năm 2026 so với dự báo ba tháng trước đó, trước khi có thể phục hồi vào năm 2027. Qatar và Kuwait là hai nước bị hạ dự báo mạnh nhất, đều được dự báo giảm 8,1% trong năm 2026. 6

Vấn đề tài khóa cốt lõi là sức ép đến từ hai phía:

• sản lượng xuất khẩu và các hoạt động liên quan bị tổn hại;
• chi phí an ninh, sửa chữa và tăng khả năng chống chịu tăng lên;
• chính phủ chịu áp lực bảo vệ đầu tư trong nước và các kế hoạch đa dạng hóa nền kinh tế; và
• bất định kéo dài có thể làm suy yếu thương mại, hàng không và niềm tin khu vực tư nhân. 2615

Saudi Arabia và UAE có nhiều vùng đệm cùng các tuyến thay thế hơn Iraq hoặc Qatar. Nhưng xung đột cho thấy ngay cả những nền kinh tế Vùng Vịnh đa dạng hơn vẫn phụ thuộc chặt chẽ vào an ninh của các hành lang năng lượng và thương mại trong khu vực.

Vì sao quan hệ an ninh với Mỹ bị thử thách

Cú sốc kinh tế làm nổi bật một câu hỏi chính trị tại các thủ đô Vùng Vịnh: liệu “ô an ninh” của Mỹ có đem lại mức bảo vệ tương xứng với rủi ro do leo thang khu vực gây ra hay không. Reuters cho biết các nguồn tin và nhà phân tích ở Vùng Vịnh ghi nhận sự bất an gia tăng sau khi các cuộc tấn công của Iran làm hư hại hạ tầng và phơi bày điểm yếu của những nước phụ thuộc vào sự bảo vệ của Mỹ. 1415

Yêu cầu chính sách trước mắt không chỉ là một lệnh ngừng bắn. Các nước Vùng Vịnh đã đề nghị Washington thúc đẩy một thỏa thuận kiềm chế lâu dài các mối đe dọa đối với hạ tầng năng lượng, đồng thời ngăn năng lượng bị sử dụng như công cụ cưỡng ép một lần nữa. Các ưu tiên được nêu gồm giới hạn có thể thực thi đối với các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái, cùng cơ chế bảo đảm bền vững cho hàng hải qua Hormuz. 11

Điều đó không đồng nghĩa quan hệ Mỹ–Vùng Vịnh chắc chắn rạn vỡ. Nhưng trong tương lai, hợp tác kinh tế, quân sự và ngoại giao sẽ có thể được đánh giá qua một phép thử thực dụng hơn: liệu hợp tác đó có khiến tuyến huyết mạch xuất khẩu và hạ tầng thương mại của khu vực an toàn hơn hay không.

Gần 4 nghìn tỷ USD cam kết có ý nghĩa gì với Washington?

Một phân tích được Al Jazeera dẫn lại ước tính các cam kết kinh tế đã công bố của Saudi Arabia, Qatar và UAE dành cho Mỹ gần đạt 4 nghìn tỷ USD. Phân tích này cũng cảnh báo chiến sự có thể khiến các cam kết đó khó thực hiện hơn, khi ba chính phủ phải ưu tiên quốc phòng, hạ tầng năng lượng và khả năng chống chịu thương mại. 18

Không nên mặc định toàn bộ các thông báo này là hợp đồng đã ký hay khoản chi lập tức. Tuy vậy, rủi ro chính trị nền tảng là có thật: dòng tiền xuất khẩu suy giảm và các ưu tiên trong nước tăng lên có thể làm chậm tiến độ, thu hẹp quy mô hoặc chuyển hướng các kế hoạch đầu tư, mua sắm và hợp tác đã định.

Với Washington, sự chậm trễ có thể biến lịch trình kinh tế thành đòn bẩy trong một cuộc thương lượng an ninh rộng hơn. Các chính phủ Vùng Vịnh có động lực mạnh để đòi hỏi phòng thủ tên lửa và phòng không chắc chắn hơn, cơ chế bảo đảm hàng hải an toàn, cũng như sự bảo vệ đáng tin cậy cho hạ tầng trọng yếu trước khi tiếp tục đưa vốn ra nước ngoài với cùng nhịp độ. Hormuz càng là điểm yếu lặp lại, động lực đa dạng hóa hạ tầng, thương mại và quan hệ đối ngoại vượt ra ngoài một đối tác an ninh duy nhất càng lớn. 21114

Kết luận

Chiến sự đã phơi bày một điểm yếu mang tính cấu trúc của mô hình kinh tế Vùng Vịnh: nguồn lực năng lượng khổng lồ và năng lực đầu tư toàn cầu vẫn dựa vào một lối ra hàng hải hẹp, dễ bị tổn thương. Iraq chịu rủi ro lớn nhất về nguồn thu dầu; Qatar đối mặt trực tiếp với rào cản vận chuyển LNG; còn Saudi Arabia và UAE có các phương án thay thế hữu ích nhưng giới hạn.

Hệ quả lâu dài có thể mang tính chính trị không kém kinh tế. Mở lại Hormuz có thể khôi phục thương mại, nhưng chỉ niềm tin bền vững vào an ninh của tuyến đường này mới có thể khôi phục sự chắc chắn cho đầu tư — và cho thỏa thuận Mỹ–Vùng Vịnh — vốn đang bị xung đột đặt dưới áp lực. 31114