Chiến sự Iran đe dọa gần 4.000 tỷ USD cam kết của các nước Vùng Vịnh với Mỹ

Chiến sự Iran không chỉ đẩy giá dầu lên cao. Với các nước Vùng Vịnh, rủi ro an ninh, đứt gãy tuyến xuất khẩu và chi phí bảo vệ hạ tầng đang đụng trực diện vào các chương trình phát triển trong nước — đồng thời làm lung lay gần 4.000 tỷ USD cam kết đầu tư hoặc mua hàng hóa, dịch vụ từ Mỹ theo chương trình “Nước Mỹ trên hết” của Tổng thống Donald Trump. 94

Điểm quan trọng là những con số này không phải một khoản tiền mặt sẵn sàng chuyển sang Mỹ. Chúng bao gồm cả đầu tư lẫn trao đổi kinh tế, thường trải dài nhiều năm và có mức độ cụ thể khác nhau về dự án, thời hạn cũng như cách thực hiện. Chính vì vậy, chiến sự có thể nới rộng khoảng cách giữa các tuyên bố mang tính chính trị - thương mại và năng lực thực thi thực tế.

Cam kết với Mỹ bị ép bởi các ưu tiên trong nước

Theo Viện Peterson về Kinh tế Quốc tế (PIIE), Saudi Arabia, Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) chiếm gần 4.000 tỷ USD trong tổng gần 6.000 tỷ USD cam kết của các chính phủ nước ngoài gắn với sáng kiến đầu tư “Nước Mỹ trên hết”. 74

PIIE nhận định chiến sự đặt ra câu hỏi không chỉ về khả năng, mà cả mức độ sẵn sàng của ba nước trong việc hoàn thành các cam kết, khi nguồn lực cần được chuyển sang những nhu cầu khẩn cấp trong nước. 9

Các áp lực trước mắt gồm:

• chi tiêu quốc phòng và bảo vệ hạ tầng trọng yếu tăng lên;
• chi phí sửa chữa, khôi phục và tăng sức chống chịu cho hệ thống năng lượng, vận tải, thương mại;
• dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài suy yếu, trong khi chi phí vay vốn cao hơn; và
• yêu cầu duy trì ngân sách cho đa dạng hóa kinh tế, việc làm và các dự án phát triển nội địa. 1

Với Saudi Arabia, sự đánh đổi đặc biệt lớn vì chiến lược kinh tế của nước này dựa vào đầu tư bền vững cho quá trình chuyển đổi trong nước. Khi dư địa tài khóa bị thu hẹp, vốn cho các dự án và việc làm trong nước có thể được ưu tiên hơn đầu tư ra nước ngoài mang tính tùy nghi. Điều đó chưa đồng nghĩa Riyadh rạn nứt với Washington, mà phản ánh bài toán kinh tế thực tế trong bối cảnh rủi ro chiến tranh.

IMF hạ mạnh triển vọng tăng trưởng

Dự báo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã xấu đi rõ rệt khi xung đột làm gián đoạn hạ tầng năng lượng và vận tải biển.

Trong bản cập nhật khu vực tháng 4, IMF dự báo khu vực Trung Đông, Bắc Phi, Afghanistan và Pakistan (MENAP) tăng trưởng 1,4% năm 2026, ngay cả trong kịch bản tham chiếu rằng thương mại được nối lại và sản lượng bình thường hóa vào giữa năm. Mức này thấp hơn 2,3 điểm phần trăm so với dự báo tháng 10/2025. IMF cho biết các nước xuất khẩu dầu ở Vùng Vịnh chịu tác động trực tiếp có thể bị hạ dự báo tới 15 điểm phần trăm.

Ở cập nhật tháng 7 được các báo dẫn lại, IMF hạ dự báo tăng trưởng năm 2026 của khu vực Trung Đông và Trung Á rộng hơn xuống chỉ 0,7%, thấp hơn 1,2 điểm phần trăm so với dự báo tháng 4. Kịch bản này giả định eo Hormuz bắt đầu mở lại vào giữa tháng 7 và lưu lượng tàu trở về mức trước chiến sự vào tháng 3/2027 — cho thấy triển vọng phục hồi phụ thuộc rất lớn vào việc khôi phục dòng chảy năng lượng.

Một số ước tính theo từng nước cho thấy mức độ phơi nhiễm rất khác nhau:

• Qatar: Dự báo năm 2026 bị cắt 14,7 điểm phần trăm, thành mức suy giảm 8,6%, do thiệt hại hạ tầng lớn và mức phụ thuộc cao vào xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG).
• Saudi Arabia: Dự báo tăng trưởng được hạ từ 4,5% xuống 1,7%. Nước này có khả năng chống đỡ tốt hơn một số láng giềng nhờ các hạ tầng xuất khẩu thay thế, nhưng vẫn chịu sức ép tài khóa và tăng trưởng thấp hơn.
• UAE: Dự báo tăng trưởng giảm từ 5,6% xuống 1,7%.
• Iraq: IMF dự báo kinh tế giảm 6,8% trong năm 2026, trước khả năng phục hồi nếu sản xuất năng lượng và vận tải trở lại bình thường.

Vì vậy, một nhịp bật lại trong năm 2027 cần được nhìn nhận thận trọng: nó có thể chủ yếu phản ánh việc khôi phục sản xuất và thương mại từ nền so sánh thấp của năm 2026, thay vì cho thấy các điểm yếu sâu hơn đã được giải quyết.

Eo Hormuz: giá năng lượng cao không đồng nghĩa doanh thu cao

Eo biển Hormuz là nút thắt trung tâm của tổn thất kinh tế khu vực. Theo IMF, khoảng 25-30% lượng dầu toàn cầu và 20% lượng LNG toàn cầu đi qua tuyến hàng hải này. Khi tàu thuyền không thể đi lại an toàn hoặc bị phong tỏa, các nước xuất khẩu có thể mất sản lượng bán ra ngay cả khi giá dầu chuẩn tăng.

Do đó, tác động không giống nhau giữa các nhà sản xuất. Những nước có tuyến thay thế vẫn duy trì được một phần năng lực xuất khẩu; trong khi Iraq và Kuwait, vốn có ít lựa chọn để đi vòng Hormuz, dễ mất doanh thu hơn khi eo biển bị đóng.

Iraq là ví dụ rõ nhất. Reuters đưa tin sản lượng tại các mỏ dầu chủ lực ở miền nam từng giảm khoảng 70%, xuống 1,3 triệu thùng/ngày trong giai đoạn đầu gián đoạn, do xuất khẩu qua Hormuz không thể vận hành bình thường. Khi kho chứa đầy, sản lượng còn phải giảm thêm.

Hệ quả tài khóa đặc biệt nặng nề vì dầu mỏ là nền tảng của ngân sách Iraq. Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia ước tính IMF từng dự báo Iraq thu 79 tỷ USD từ xuất khẩu dầu trong năm 2026, dựa trên xuất khẩu trung bình 3,5 triệu thùng/ngày. Với giả định giá trước chiến sự, mỗi tháng xuất khẩu gần như bằng 0 có thể khiến nước này mất khoảng 6,6 tỷ USD doanh thu.

Iraq: điểm yếu có sẵn bị chiến sự phơi bày

Chiến sự không tạo ra mà làm lộ rõ một điểm yếu lâu nay của Iraq: nền kinh tế có ít vùng đệm trước sự gián đoạn dòng tiền dầu mỏ. Khi tuyến xuất khẩu chủ lực bị tắc, nguồn thu ngân sách, sản lượng, nhập khẩu và khả năng duy trì chi tiêu nhà nước đều bị ảnh hưởng cùng lúc.

Dự báo kinh tế giảm 6,8% của IMF gắn với gián đoạn sản lượng dầu và logistics xuất khẩu; dự báo phục hồi năm 2027 cũng dựa trên giả định các hệ thống này bình thường hóa. Nghĩa là phục hồi là có thể, nhưng tự nó không giải quyết sự lệ thuộc cơ cấu vào doanh thu hydrocarbon hay tạo ra một nền tảng xuất khẩu đa dạng hơn.

Bài toán chính trị cho Washington và Vùng Vịnh

Các cam kết đầu tư cũng vấp phải vấn đề về trách nhiệm giải trình. Quy mô rất lớn khiến chúng có giá trị chính trị, nhưng thời hạn dài và thiếu chi tiết ở cấp dự án khiến việc phân biệt giữa triển khai chắc chắn với tham vọng thương mại rộng lớn trở nên khó khăn. PIIE mô tả các cam kết đầu tư rộng hơn trong chương trình “Nước Mỹ trên hết” là bị phủ bóng bởi sự bất định. 114

Sự bất định này có thể trở thành công cụ mặc cả. Cam kết đầu tư 350 tỷ USD của Hàn Quốc tại Mỹ từng bị cuốn vào đàm phán thuế quan: Washington dọa nâng thuế với một số hàng nhập khẩu từ Hàn Quốc lên 25%, từ 15%, với lý do việc thực hiện thỏa thuận bị chậm. Trường hợp này không phải khuôn mẫu trực tiếp cho các nước Vùng Vịnh và không chứng minh Mỹ đang chuẩn bị biện pháp tương tự. Tuy nhiên, nó cho thấy các cam kết đầu tư có thể bị dùng như đòn bẩy trong quan hệ thương mại và an ninh rộng hơn.

Về phía các chính phủ Vùng Vịnh, chiến sự còn thử thách một giả định chiến lược căn bản: quan hệ gần gũi với Mỹ có mang lại lá chắn đáng tin cậy cho hạ tầng năng lượng và tuyến hàng hải hay không. Nếu các nhà lãnh đạo cho rằng quan hệ an ninh khiến họ vẫn dễ tổn thương trước leo thang hoặc trả đũa, họ có thể ưu tiên quyền tự chủ chiến lược lớn hơn và thận trọng hơn khi phân bổ vốn từ các quỹ đầu tư quốc gia. Khi đó, các quyết định đầu tư sẽ ít chịu ảnh hưởng hơn từ sức ép chính trị của Washington.

Điều gì quyết định khả năng thực hiện các cam kết?

Biến số then chốt là thời gian gián đoạn kéo dài bao lâu. Việc khôi phục bền vững hoạt động hàng hải qua Hormuz, xuất khẩu năng lượng và niềm tin nhà đầu tư sẽ tạo thêm dư địa tài khóa, hỗ trợ khả năng phục hồi năm 2027. Ngược lại, chiến sự kéo dài sẽ buộc các nước phải đưa ra những lựa chọn khó khăn hơn giữa quốc phòng, tái thiết, đa dạng hóa trong nước và đầu tư ra nước ngoài.

Các cam kết của Vùng Vịnh với Mỹ chưa biến mất. Nhưng chiến sự đã thay đổi bản chất của chúng: thay vì chỉ là các tuyên bố ngoại giao hay tham vọng thương mại, việc thực hiện giờ phụ thuộc vào khả năng khôi phục tuyến thương mại, bảo vệ hạ tầng thiết yếu và tài trợ cho sức chống chịu kinh tế trong nước. 9