Khủng hoảng vùng Vịnh siết nguồn dầu: giá tăng, cước tàu lập kỷ lục

Điện Kremlin cho rằng cú sốc dầu hiện nay bắt nguồn từ hai vấn đề liên quan nhưng không đồng nhất: thiệt hại đối với hệ thống lọc dầu của Nga và cuộc khủng hoảng an ninh rộng lớn hơn đang ảnh hưởng đến hoạt động khai thác, xuất khẩu và vận tải dầu tại vùng Vịnh. Người phát ngôn Dmitry Peskov nói bất ổn ở vùng Vịnh đang khiến khối lượng dầu lớn rời khỏi thị trường quốc tế, làm tình hình xấu đi nhanh chóng. Ông cũng hoan nghênh lời kêu gọi của Tổng thống Mỹ Donald Trump yêu cầu Ukraine ngừng tấn công hạ tầng sản xuất diesel của Nga. 1

Peskov nói gì về cú sốc dầu?

Theo Peskov, xung đột tại vùng Vịnh là nguyên nhân chủ yếu gây gián đoạn trên thị trường năng lượng quốc tế. Ông nói một lượng dầu rất lớn đang bị rút khỏi thị trường, điều có thể dẫn tới hệ quả nghiêm trọng với kinh tế thế giới. 16

Cách diễn giải này tách bạch hai vấn đề. Các cuộc tấn công của Ukraine vào hạ tầng dầu mỏ Nga đã làm giảm sản lượng nhiên liệu và góp phần gây thiếu hụt trong nước Nga. Nhưng về biến động mang tính toàn cầu, Peskov quy nguyên nhân chính cho bất ổn ở vùng Vịnh. 13

Vì sao Nga hạn chế xuất khẩu sản phẩm dầu mỏ?

Moscow áp dụng hạn chế xuất khẩu nhằm giữ nguồn diesel cho thị trường nội địa sau khi các đợt tập kích vào nhà máy lọc dầu làm gián đoạn năng lực chế biến. Các biện pháp này làm tăng áp lực lên thị trường diesel, trong khi Nga phải đối mặt với tình trạng thiếu nhiên liệu trầm trọng hơn và phân phối theo định mức tại một số khu vực. 23

Ông Trump công khai kêu gọi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskiy ngừng nhắm vào các cơ sở diesel của Nga, với lập luận rằng những cuộc tấn công đó góp phần tạo ra tình trạng thiếu nhiên liệu ảnh hưởng đến toàn thế giới. Peskov nói Điện Kremlin hoan nghênh mọi lời kêu gọi chấm dứt tấn công vào cái mà họ gọi là hạ tầng kinh tế dân sự. 14

Tuy nhiên, Điện Kremlin không cam kết sẽ kiềm chế tương ứng đối với hạ tầng kinh tế của Ukraine. 15

Đường ống Đông–Tây của Saudi Arabia bị đóng tạm thời

Saudi Arabia đã tạm đóng đường ống dẫn dầu thô Đông–Tây sau nhiều vụ tấn công bằng máy bay không người lái tại các vùng Riyadh và Madinah. Giới chức Saudi Arabia cho biết các máy bay này xuất phát từ Iraq, nhưng chưa rõ lực lượng nào thực hiện vụ tấn công.

Đường ống dài khoảng 1.200 km này vận chuyển dầu thô từ khu vực khai thác ở phía đông Saudi Arabia tới Yanbu bên bờ Biển Đỏ. Vì vậy, đây là tuyến có ý nghĩa chiến lược khi eo biển Hormuz bị gián đoạn: dầu có thể đến thị trường xuất khẩu mà tàu chở dầu không phải đi qua Hormuz.

Saudi Arabia mô tả việc đóng tuyến ống là biện pháp phòng ngừa. Các thông tin được xác nhận mới cho thấy đây là sự cố ngừng vận hành tạm thời; thời gian gián đoạn và tác động cuối cùng đến nguồn cung thực tế vẫn chưa rõ. Ước tính thời gian sửa chữa khác nhau: một báo cáo dẫn nguồn tin cho biết có thể mất tới 5–6 tuần, trong khi một số ý kiến khác dự báo đường ống có thể hoạt động trở lại sớm hơn.

Peskov nhận định riêng sự gián đoạn của đường ống này đã làm hơn 4% nguồn cung dầu toàn cầu rời khỏi thị trường. Đây là đánh giá của người phát ngôn Điện Kremlin; các dữ kiện được xác nhận chắc chắn hơn là tuyến ống bị đóng tạm thời và là một tuyến thay thế quan trọng cho Hormuz. 5

Khi ba tuyến huyết mạch cùng chịu sức ép

Áp lực không chỉ nằm ở một đường ống. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ước tính xuất khẩu dầu từ các nước vùng Vịnh trong tháng 8 đạt khoảng 13 triệu thùng/ngày, chỉ gần bằng một nửa mức trước chiến sự. Lưu lượng tăng qua các tuyến né Hormuz và hoạt động hộ tống quân sự của Mỹ đã phần nào hạn chế tổn thất dầu thô. Tuy nhiên, xuất khẩu sản phẩm tinh chế và khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) vẫn thấp hơn nhiều, còn dòng chảy qua Hormuz tiếp tục bị hạn chế nghiêm trọng.

Cùng lúc đó, các cuộc tấn công và rủi ro an ninh tại eo Bab el-Mandeb làm gia tăng nguy cơ với vận tải qua Biển Đỏ. IEA liên hệ tình trạng thiếu hụt nguồn cung với việc Hormuz bị đóng, các vụ tấn công ở Bab el-Mandeb, xuất khẩu của Iran suy giảm và những gián đoạn khác. 18

Ba điểm nghẽn này tạo ra hiệu ứng dây chuyền:

• Hormuz bị hạn chế làm suy yếu cửa ngõ hàng hải chủ đạo của dầu vùng Vịnh.
• Đường ống Đông–Tây ngừng hoạt động làm giảm hiệu quả của phương án thay thế trên bộ quan trọng nhất của Saudi Arabia hướng ra Biển Đỏ.
• Bab el-Mandeb thiếu an toàn khiến hành trình qua Biển Đỏ, kênh đào Suez và sang thị trường châu Âu trở nên rủi ro hơn.

Hệ quả không chỉ là số thùng dầu có thể bán ra giảm đi. Thị trường còn mất các tuyến vận chuyển đáng tin cậy, trong khi phí bảo hiểm và cước vận tải tăng, khiến nhà sản xuất lẫn khách hàng khó xoay xở khi một hành lang bị phong tỏa.

Giá dầu và cước tàu chở dầu cùng tăng mạnh

Giá dầu bật tăng khi các cuộc tấn công vào tàu thuyền làm dấy lên lo ngại gián đoạn nguồn cung kéo dài. Dầu Brent chốt ở mức 101,21 USD/thùng ngày 9/9, rồi tăng 6,34% trong ngày 10/9 lên 107,63 USD/thùng, sau khi có lúc trong phiên vượt 108 USD/thùng.

Chi phí vận tải biển cũng tăng vọt. Cước thuê tàu chở dầu siêu lớn VLCC trên tuyến từ Vịnh Oman đến Trung Quốc đạt khoảng Worldscale 450, tương đương khoảng 11,50 USD/thùng, theo dữ liệu Baltic Exchange được Reuters dẫn lại. Reuters cho biết đây là mức cao kỷ lục kể từ khi biểu cước này được áp dụng vào đầu năm 2026.

Cước vận chuyển cao có thể khuếch đại tác động của giá dầu thô tăng đối với các nước nhập khẩu, đặc biệt khi hành trình thay thế dài hơn hoặc tàu phải tính thêm chi phí cho rủi ro an ninh.

IEA dự báo gián đoạn kéo dài sang năm 2027

IEA dự báo nguồn cung dầu toàn cầu năm 2026 sẽ giảm 5,7 triệu thùng/ngày, sâu hơn dự báo trước đó. Cơ quan này nhận định nguồn cung bình thường từ vùng Vịnh khó có thể phục hồi hoàn toàn trước năm 2027. 17

Dự báo này cho thấy khác biệt giữa một đợt tăng giá ngắn hạn và một vấn đề thiếu cung kéo dài. Để thị trường hồi phục bền vững, các tuyến qua vùng Vịnh và Biển Đỏ cần trở lại an toàn, ổn định; đồng thời, hạ tầng sản xuất và xuất khẩu bị gián đoạn phải được khôi phục.

Nhìn chung, lập luận của Peskov chỉ phản ánh một phần câu chuyện: khủng hoảng vùng Vịnh là trung tâm của cú sốc dầu toàn cầu, còn việc Nga hạn chế xuất khẩu là phản ứng nhằm bảo vệ nguồn nhiên liệu trong nước sau thiệt hại đối với hệ thống lọc dầu. Cả hai cùng làm thị trường diesel thắt chặt, nhưng tác động qua những cơ chế khác nhau. 12