Né thuế quan không còn đủ: Vì sao một số doanh nghiệp quay lại sản xuất ở Trung Quốc

Dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc sau các đợt tăng thuế quan của Mỹ không dẫn đến một cuộc rút lui hàng loạt. Thay vào đó, nhiều doanh nghiệp đang hình thành mô hình “Trung Quốc cộng một”: vẫn giữ Trung Quốc cho các sản phẩm phức tạp, cần nguồn cung ổn định và chi phí cạnh tranh, đồng thời xây dựng một phần năng lực ở nước khác để phòng ngừa rủi ro thuế quan và địa chính trị. Reuters cho biết hiện chưa có dữ liệu cứng cho thấy quy mô đơn hàng quay trở lại Trung Quốc. 2

Khi thực tế vận hành khiến doanh nghiệp quay lại

Một số ví dụ cho thấy quyết định chọn địa điểm sản xuất không thể chỉ dựa vào mức lương hay thuế nhập khẩu.

• Target được cho là đã chuyển một phần đơn hàng về lại các nhà cung ứng Trung Quốc, sau khi gặp gián đoạn chuỗi cung ứng và hạn chế năng lực sản xuất ở nơi khác. Shein cũng được cho là đang thu hẹp một phần hoạt động tại Việt Nam. 2
• Dawang Metals từng mất đơn hàng khi một khách hàng Mỹ chuyển việc sản xuất sang Ấn Độ, nhưng sau đó giành lại kinh doanh khi khách hàng này gặp vấn đề. Công ty đã khảo sát khả năng sản xuất ở nước ngoài, song từ bỏ vì lợi thế chuỗi cung ứng tại Trung Quốc quá khó tái tạo. 2
• Một doanh nghiệp xuất khẩu đồ nội thất ngoài trời ở Hàng Châu đã đóng xưởng tại TP.HCM vào năm 2024 và đưa sản xuất về Trung Quốc. Người này không dễ tìm được thiết bị cần thiết tại Việt Nam; ngay cả vít và khuôn đúc chỗ để cốc cũng phải nhập từ Trung Quốc. Tính cả logistics cùng các chi phí khác, Việt Nam không rẻ hơn đáng kể. 2
• DST Pack của Ba Lan lấy khoảng 80% sản lượng từ đối tác tại Thâm Quyến, còn các nhà máy ở Mỹ và châu Âu được giữ làm phương án dự phòng. Sản xuất tại các nơi thay thế có chi phí mỗi đơn vị cao gấp hai đến ba lần; trong giai đoạn giá đầu vào nhựa tăng mạnh do cú sốc năng lượng, nhà cung ứng Trung Quốc đã hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó. 2

Điều khó sao chép không chỉ là chi phí nhân công

Lợi thế của Trung Quốc không đơn thuần nằm ở mức lương công xưởng. Đó là sự kết hợp chặt chẽ giữa mạng lưới nhà cung ứng chuyên biệt, máy móc và linh kiện dễ tiếp cận, lực lượng lao động giàu kinh nghiệm, kiến thức sản xuất, logistics xuất khẩu và khả năng xử lý nhanh các trục trặc ở quy mô lớn. 2

Độ tin cậy cũng quan trọng không kém giá niêm yết. Trường hợp DST Pack cho thấy Trung Quốc có thể là cơ sở sản xuất ổn định hơn trong lúc giá nguyên liệu và năng lượng biến động. Một luật sư trong lĩnh vực sản xuất được dẫn lời cũng nêu tình trạng nguồn điện thiếu ổn định, gián đoạn tại Việt Nam và Indonesia như một rủi ro vận hành. 2

Điều này không có nghĩa Ấn Độ hay Đông Nam Á thất bại trong việc thu hút nhà máy. Việt Nam, Indonesia và Ấn Độ vẫn tiếp tục nhận đầu tư sản xuất. Tuy nhiên, việc di dời một chuỗi cung ứng nhiều tầng đã trưởng thành có thể tốn kém hơn và phát sinh rủi ro vận hành lớn hơn nhiều so với phép so sánh ban đầu về lương hay thuế.

Thuế quan không còn khiến việc chuyển đi tự động có lợi

Theo ước tính của Economist Intelligence Unit được Reuters dẫn lại, thuế quan hiệu dụng của Mỹ ở mức khoảng 20% với hàng hóa từ Trung Quốc, so với 6,1% đối với Việt Nam, 13,4% với Indonesia và 4,5% với Thái Lan. 2

Các chênh lệch này vẫn có ý nghĩa. Nhưng việc Mỹ mở rộng thuế quan sang nhiều quốc gia đã làm giảm tương đối lợi thế sản xuất tại Đông Nam Á. Khi cộng thêm chi phí nhập nguyên liệu đầu vào từ Trung Quốc, mua thiết bị, lỗi kiểm soát chất lượng, chậm tiến độ, rủi ro năng lượng và chi phí quản trị cho nhiều cơ sở, phần tiết kiệm thuế còn lại có thể không đủ để biện minh cho việc chuyển toàn bộ sản xuất.

Hệ quả là một số nhà sản xuất Trung Quốc đang tạm dừng hoặc xem xét lại kế hoạch đầu tư ra nước ngoài. Những công ty khác vẫn duy trì năng lực ngoài Trung Quốc ở quy mô hạn chế như một gói bảo hiểm trước khả năng Mỹ tiếp tục tăng thuế. Chẳng hạn, một nhà xuất khẩu giữ khoảng một phần tám công suất tại Việt Nam chỉ nhằm phòng ngừa rủi ro. 2

Tác động có thể có từ khuôn khổ thương mại Mỹ – Trung

Một thỏa thuận hạ bớt rào cản với một số mặt hàng được coi là “không nhạy cảm” có thể cải thiện tính dự báo, giảm ma sát cho thương mại đủ điều kiện và giúp doanh nghiệp dễ duy trì hoặc khôi phục nguồn cung từ Trung Quốc hơn, thay vì phải chi mạnh để nhân đôi mạng lưới sản xuất. Các thảo luận chính sách của Mỹ từng đề cập khả năng giảm thuế ở phạm vi hạn chế và xây dựng cơ chế tập trung vào các lĩnh vực không nhạy cảm, thay vì bình thường hóa toàn diện quan hệ kinh tế song phương. 5

Dù vậy, doanh nghiệp nên xem đây là khả năng giảm áp lực từng phần, không phải bảo đảm cho một giai đoạn bình thường hóa lâu dài. Các nhà xuất khẩu trong báo cáo của Reuters không đặt nhiều kỳ vọng rằng một hội nghị thượng đỉnh có thể giải quyết toàn bộ khó khăn thương mại; họ nhấn mạnh việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. 2

Vì thế, kịch bản thương mại dễ xảy ra nhất là một mạng lưới sản xuất vẫn gắn chặt với Trung Quốc: Trung Quốc duy trì vai trò trung tâm về kỹ thuật, nhà cung ứng và độ tin cậy; còn Việt Nam, Ấn Độ, Indonesia, Thái Lan, châu Âu và Mỹ được sử dụng có chọn lọc cho năng lực bổ sung, sản xuất gần thị trường tiêu thụ hoặc phòng ngừa rủi ro thuế quan — chứ không phải những phương án thay thế đơn giản.