Trung Quốc cảnh báo AI bị lạm dụng có thể đe dọa an ninh chính trị, thể chế và tư tưởng

AI trong lăng kính an ninh quốc gia của Bắc Kinh

Trong bài viết đăng trên tạp chí chính thức China Cyberspace, Bộ trưởng An ninh Quốc gia Trung Quốc Trần Nhất Tân cảnh báo rằng AI phát triển nhanh và bị lạm dụng có thể trực tiếp đe dọa an ninh chính trị, an ninh thể chế và an ninh tư tưởng của Trung Quốc. Đây là một trong những cảnh báo chi tiết nhất từ Bắc Kinh về rủi ro AI đối với ổn định chính trị và hạ tầng trọng yếu. 57

Ông xác định sáu nhóm rủi ro liên quan đến AI. Theo Trần Nhất Tân, các lực lượng thù địch có thể tận dụng âm thanh và video deepfake, văn bản/hình ảnh do AI tạo ra cùng các tài khoản mạng xã hội tự động để bịa đặt tin đồn chính trị trên quy mô lớn, phát tán nội dung có hại, khoét sâu đối kháng xã hội và tiến hành chiến tranh dư luận hoặc chiến tranh nhận thức. Theo cách lập luận này, những hoạt động đó có thể làm suy yếu ổn định chính trị, thể chế và kiểm soát tư tưởng. 57

Ông cũng cảnh báo AI làm giảm chi phí và ngưỡng kỹ thuật cho hoạt động xâm nhập mạng, phát triển mã độc, cũng như việc tìm ra lỗ hổng trong hệ thống để khai thác. AI, theo ông, có thể hỗ trợ thu thập tình báo và làm tăng nguy cơ rò rỉ dữ liệu quốc gia quan trọng, bí mật thương mại và thông tin cá nhân; đồng thời đe dọa hạ tầng thông tin trọng yếu và năng lực quản trị xã hội. 31113

Không chỉ là an toàn kỹ thuật, mà còn là chủ quyền công nghệ

Trần Nhất Tân đặt AI trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc. Ông cho rằng những nước dẫn đầu có thể viện dẫn lý do an ninh quốc gia để áp đặt kiểm soát công nghệ, định hình hoặc độc quyền tiêu chuẩn, và xây dựng các hệ sinh thái độc quyền, khép kín. 57

Vì vậy, trong cách nhìn của Bắc Kinh, an toàn AI không thể tách rời nguy cơ phụ thuộc công nghệ, kiểm soát chuỗi cung ứng, kiềm chế công nghệ và sự can thiệp từ bên ngoài. Đây là trọng tâm khác đáng kể so với các cuộc tranh luận phổ biến ở Thung lũng Silicon.

Điểm khác với lời kêu gọi của Dario Amodei

Cũng trong thời điểm này, Dario Amodei, CEO Anthropic, kêu gọi các công ty AI làm chậm tốc độ nâng cao năng lực của các mô hình tiên phong — không phải dừng nghiên cứu hay huấn luyện, mà tạo thêm thời gian để công tác căn chỉnh, bảo mật và kiểm thử độc lập bắt kịp. 122

Đề xuất của Amodei gồm ba hướng: bố trí các chuyên gia đánh giá độc lập có quyền tiếp cận tương tự nhân viên tại các phòng thí nghiệm AI tiên phong; phối hợp giữa các công ty và các nước dân chủ về cam kết an toàn; và hướng tới điều phối quốc tế rộng hơn, kể cả với các chính phủ chuyên chế. 122

Sam Altman, CEO OpenAI, cho biết công ty sẽ áp dụng ý tưởng trao quyền tiếp cận ở cấp độ nhân viên cho các bên đánh giá độc lập. Elon Musk cũng công khai đồng tình với lời kêu gọi “điều tiết nhịp độ” phát triển AI của Amodei. 101

Cùng nhận diện nguy cơ, nhưng khác trọng tâm

Lập trường của Bắc Kinh mang tính nhà nước trung tâm: ưu tiên ổn định chính trị, thẩm quyền của Đảng Cộng sản Trung Quốc, kiểm soát tư tưởng, chủ quyền dữ liệu, an ninh hạ tầng và tránh bị ép buộc bằng công nghệ từ bên ngoài. Theo đó, các chiến dịch gây ảnh hưởng bằng AI và việc tiếp cận dữ liệu Trung Quốc của thế lực nước ngoài được xem là rủi ro an ninh trực tiếp. 57

Trong khi đó, cách tiếp cận an toàn AI của các phòng thí nghiệm tiên phong tại Mỹ tập trung vào năng lực mô hình: ngăn các hệ thống quá mạnh nhưng chưa được căn chỉnh hoặc bảo vệ đầy đủ tạo điều kiện cho tấn công mạng thảm khốc, hành động tự động gây hại, lạm dụng khoa học nguy hiểm hoặc làm suy giảm sự kiểm soát thực chất của con người. Các công cụ được đề xuất là đánh giá, biện pháp bảo vệ kỹ thuật và quy tắc an toàn xuyên biên giới. 122

Hai cách tiếp cận này không hoàn toàn đối nghịch: cả hai đều thừa nhận nguy cơ AI bị dùng cho tấn công mạng, gián điệp, thông tin sai lệch và mục đích quân sự. Nhưng bất đồng nằm ở việc tiêu chuẩn nào sẽ được áp dụng, liệu các quy tắc “an toàn” có thể trở thành công cụ hạn chế công nghệ chiến lược hay không, và mức độ minh bạch hoặc đánh giá từ bên ngoài nào còn phù hợp với chủ quyền và an ninh quốc gia.

Ý nghĩa với đối thoại Mỹ - Trung về AI

Mỹ và Trung Quốc được cho là đang chuẩn bị đối thoại về an toàn AI vào giữa tháng 9 — cuộc trao đổi song phương chính thức đầu tiên trong nhiệm kỳ hai của Tổng thống Donald Trump dành riêng cho chủ đề này. 4

Bài viết của Trần Nhất Tân cho thấy Bắc Kinh nhiều khả năng sẽ muốn đưa vào chương trình nghị sự các vấn đề như can thiệp từ bên ngoài, an ninh dữ liệu và hạ tầng, quyền tham gia bình đẳng vào việc xây dựng tiêu chuẩn, cùng phản đối kiềm chế công nghệ; thay vì chỉ tập trung vào căn chỉnh mô hình tiên phong và các rủi ro thảm khốc như phía Amodei nhấn mạnh. 37

Do đó, các thỏa thuận hẹp về những tác hại cụ thể — chẳng hạn tấn công mạng có AI hỗ trợ, lừa đảo bằng nội dung tổng hợp, báo cáo sự cố hoặc kênh liên lạc về rủi ro quân sự — có thể khả thi hơn so với đồng thuận về giới hạn năng lực hay chế độ đánh giá chung trên toàn cầu. Biện pháp mà Washington coi là giảm rủi ro, Bắc Kinh có thể xem là cách duy trì lợi thế công nghệ của Mỹ.