NAZA: Lời kể của 24 người trong cuộc Israel về AI, mục tiêu và thương vong dân sự ở Gaza

NAZA là phim tài liệu về các hệ thống đứng sau chiến dịch không kích của Israel ở Gaza, được kể bằng lời chứng có bảo vệ danh tính của 24 nhân sự quân đội và tình báo Israel. Ra mắt trong hạng mục tranh giải chính của Liên hoan phim Quốc tế Venice lần thứ 83 vào ngày 10/9/2026, phim lập luận rằng thương vong dân sự không chỉ là hệ quả ngẫu nhiên của từng vụ không kích, mà đã được tính đến trong các quyết định tác chiến. Đây là lập luận của bộ phim và là cáo buộc từ các nguồn của phim, không phải kết luận của một tòa án. 12

Tên gọi NAZA hàm ý gì?

Theo cách phim trình bày, “NAZA” là thuật ngữ quân sự Israel chỉ số “thương vong ngoài dự kiến” được dự báo trong một đòn không kích. Ý nghĩa này rất quan trọng: tác phẩm không chủ yếu xoáy vào một vụ việc riêng lẻ, mà xem xét cách số người dân thường có thể thiệt mạng được đánh giá song song với việc lựa chọn mục tiêu. 1

Theo phần tóm tắt của liên hoan được Reuters và AP dẫn lại, phim được quay ban đêm trên các sân thượng ở Tel Aviv, và lần theo con người, công nghệ cùng chuỗi quyết định phía sau chiến dịch ở Gaza. 23

24 người trong cuộc kể gì?

Các nhân chứng xuất hiện ẩn danh và danh tính được bảo vệ. Theo lời kể của họ, quy trình tình báo và lựa chọn mục tiêu có sử dụng AI, bao gồm hoạt động giám sát và khai thác dữ liệu điện thoại để nhận diện, theo dõi những người có thể trở thành mục tiêu tấn công. Họ cũng mô tả mức độ rà soát của con người bị hạn chế ở một số công đoạn, đồng thời nói rằng số thương vong dân sự dự báo có thể được nhập vào các phép tính trước khi đòn tấn công được phê duyệt. 16

Cần phân biệt rõ: phim đưa ra lời chứng nội bộ về cách các hệ thống này được vận hành. Bản thân bộ phim không xác lập trách nhiệm hình sự, và các cáo buộc này chưa được trình bày như những sự thật đã được cơ quan tư pháp phân xử.

Bối cảnh: AI, giám sát và lựa chọn mục tiêu

NAZA xuất hiện sau loạt điều tra của +972 Magazine và Local Call về một hệ thống AI bị cho là của Israel mang tên “Lavender”. Các bài điều tra đó nói hệ thống được dùng để xác định số lượng lớn người Palestine là nghi phạm chiến binh nhằm phục vụ các vụ ám sát có thể xảy ra; đồng thời cho rằng việc giám sát của con người và các ràng buộc về thương vong dân sự đã khá lỏng lẻo trong giai đoạn đầu chiến sự. 3

Phim chuyển mạch điều tra báo chí rộng hơn này thành một tác phẩm dài, xoay quanh lời kể trực tiếp từ những người trong cuộc. Trọng tâm của NAZA không phải là AI có tự mình ra quyết định hay không, mà là cách con người được cho là đã sử dụng các đầu ra tự động hoặc có AI hỗ trợ trong chuỗi quyết định quân sự.

Ai thực hiện NAZA?

Hai nhà báo kiêm nhà làm phim Israel Yuval Abraham và Rachel Szor đồng đạo diễn NAZA. Cả hai từng là thành viên nhóm đạo diễn của phim tài liệu đoạt Oscar No Other Land. Các nguồn hiện có xác định The Guardian là đơn vị sản xuất phim. 235

Các thông tin được cung cấp chưa cho một danh sách thống nhất, được kiểm chứng độc lập đầy đủ về toàn bộ ê-kíp sản xuất và nhà sản xuất điều hành. Vì vậy, không nên suy diễn danh sách tín dụng hoàn chỉnh chỉ từ các nguồn rời rạc.

Vì sao buổi công chiếu tại Venice đáng chú ý?

NAZA được bổ sung vào hạng mục tranh giải chính của Venice và là phim tài liệu duy nhất trong số 21 tác phẩm cạnh tranh Sư tử Vàng. 23

Tác phẩm xuất hiện sau The Voice of Hind Rajab tại Venice năm 2025, phim chính kịch-tài liệu của Kaouther Ben Hania tái dựng nỗ lực bất thành nhằm cứu Hind Rajab, bé gái 5 tuổi ở thành phố Gaza. 5

Hai phim chọn hai cách tiếp cận rất khác nhau. The Voice of Hind Rajab tập trung vào bi kịch của một gia đình và cuộc gọi cầu cứu xoay quanh bé Hind; còn NAZA điều tra các hệ thống và chính sách quân sự mà nhà làm phim cho rằng đã định hình một chiến dịch rộng lớn hơn.

Thách thức đối với lập trường của Israel

Abraham và Szor mô tả hành vi được kể trong NAZA là việc sát hại hàng loạt dân thường Palestine có tính toán, chứ không phải những sai sót cá biệt. 5 Lập trường này đối lập trực tiếp với quan điểm công khai lâu nay của Israel rằng nước này không cố ý nhắm vào dân thường và tìm cách hạn chế tổn hại dân sự trong khi chiến đấu với Hamas; Reuters cho biết phim thách thức cách lý giải chính thức về cuộc chiến. 1

Vì thế, cách đọc phù hợp nhất về NAZA là xem đây như một can thiệp dựa trên chứng cứ vào một hồ sơ công khai đang gây tranh cãi: phim dùng lời kể của người trong cuộc để lập luận rằng giám sát, tạo mục tiêu bằng công cụ tự động và các ước tính về tổn hại dân sự cần được xem xét trong cùng một bức tranh, thay vì như những vấn đề kỹ thuật hoặc chiến thuật tách biệt. Các nguồn hiện có ủng hộ lập luận cốt lõi đó, nhưng không cung cấp đủ tư liệu đã được kiểm chứng để mở rộng sang các tuyên bố về trừng phạt, quyền tiếp cận báo chí hoặc toàn bộ bối cảnh nhân đạo và chính trị của cuộc chiến.