Eo biển Hormuz bị gián đoạn: cú sốc phân bón có thể trở thành áp lực giá thực phẩm

Gián đoạn tại eo biển Hormuz giờ đây không chỉ là câu chuyện dầu mỏ hay tàu hàng. Khi tuyến hàng hải này bị hạn chế, các nguyên liệu để sản xuất phân bón, năng lượng và cước vận chuyển đều đắt hơn. Rủi ro là cú sốc chuỗi cung ứng hiện tại có thể chuyển thành áp lực giá thực phẩm trong các vụ mùa tiếp theo.

Sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran ngày 28/2, Iran tuyên bố đóng eo biển và nhiều hãng vận tải biển ngừng chuyến đi qua khu vực. Đến ngày 4/9, chỉ có bốn tàu chở hàng hóa đi qua tuyến này, so với khoảng 125 tàu thương mại cỡ lớn mỗi ngày trước xung đột. Một số chuyến vẫn diễn ra, nhưng hoạt động này còn rất xa mới trở lại bình thường.

Vì sao Hormuz quan trọng với nông nghiệp?

Eo biển Hormuz là lối ra quan trọng cho năng lượng và nguyên liệu phân bón từ các nước vùng Vịnh. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) ước tính khoảng 1,3 triệu tấn phân bón mỗi tháng không còn có thể vận chuyển qua hành lang này; đồng thời, chưa có lựa chọn đường bộ khả thi để thay thế. FAO nêu Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc là các nhà nhập khẩu châu Á đặc biệt dễ tổn thương trước nguồn nhiên liệu thắt chặt và giá năng lượng tăng. 18

Tác động lan sang nông nghiệp qua nhiều mắt xích:

• Phân đạm: Urê phụ thuộc nhiều vào khí tự nhiên, vừa là nguyên liệu đầu vào vừa là nguồn năng lượng sản xuất. Khoảng một phần ba lượng urê giao dịch toàn cầu thường đi qua Hormuz; vì vậy, dòng khí đốt và phân bón từ vùng Vịnh suy giảm có thể khiến nguồn cung thắt chặt và giá tăng. 17
• Phân lân: Lưu huỳnh được dùng để sản xuất axit sulfuric, nguyên liệu then chốt để làm axit phosphoric và phân bón phốt phát. Lưu huỳnh khan hiếm hoặc đắt đỏ sẽ nhanh chóng làm tăng chi phí các sản phẩm DAP và NPK. 14
• Hoạt động canh tác: Giá nhiên liệu và cước vận tải cao hơn làm tăng chi phí vận chuyển vật tư, vận hành máy móc và đưa nông sản ra thị trường. Ban đầu, nhà sản xuất phân bón, chính phủ hoặc nông dân có thể gánh một phần chi phí, nhưng cuối cùng áp lực có thể truyền vào giá cây trồng.

Điểm cần lưu ý là thiếu phân bón không nhất thiết lập tức thể hiện ở giá thực phẩm. Tác động thường xuất hiện khi nông dân quyết định mua và bón phân trước hoặc trong vụ; việc giảm lượng bón có thể làm biên lợi nhuận suy yếu hoặc năng suất giảm ở giai đoạn sau.

Lưu huỳnh trở thành điểm nghẽn trước mắt

Lưu huỳnh là một trong những tín hiệu giá rõ nhất của gián đoạn này. Báo cáo thị trường cho thấy giá giao ngay đã vượt 1.000 USD/tấn trong tháng 9, cao hơn hơn 300% so với tháng 8/2025, dù mức tăng cụ thể thay đổi theo thị trường tham chiếu và địa điểm giao hàng. 4 Argus định giá cước vận chuyển một lô lưu huỳnh lớn tới bờ biển phía đông Ấn Độ ở mức 140–142 USD/tấn vào cuối tháng 8, hàm ý giá giao đến nơi khoảng 1.100 USD/tấn. 5

Đây không phải nguyên liệu phụ đối với các nhà sản xuất phân lân. Chi phí lưu huỳnh tăng làm axit phosphoric đắt hơn, từ đó kéo giá phân bón phốt phát đi lên. Giá hợp đồng axit phosphoric tham chiếu của Ấn Độ cho giai đoạn tháng 7–9 được ghi nhận ở mức 1.700 USD/tấn P₂O₅ CFR, cao hơn 25% so với quý trước. 11

Đáng lo hơn mức giá cao là sự đứt đoạn về nguồn hàng. Người mua có thể trả giá cao hơn cho một lô hàng, nhưng không dễ thay thế những lô hàng không thể di chuyển an toàn hoặc hiệu quả theo tuyến thông thường.

Trường hợp Ấn Độ: áp lực mua hàng và ngân sách

Phản ứng của Ấn Độ cho thấy mức độ khó khăn khi phải bảo đảm nguồn đầu vào thiết yếu trong một thị trường bị xáo trộn. India Potash Limited đã phát hành gói thầu chung thay mặt tám doanh nghiệp để mua 593.500 tấn lưu huỳnh giao từ tháng 6 đến tháng 8: 527.500 tấn cho bờ biển phía đông và 66.000 tấn cho bờ biển phía tây. 7 Sau đó, gói thầu bị hủy: giá chào cho bờ đông quá cao, còn bờ tây không có chào bán đầy đủ cho cả lô hàng. 8

Diễn biến này không chứng minh toàn bộ khối lượng yêu cầu không thể tìm được ở mọi kênh cung ứng. Tuy nhiên, nó cho thấy cơ chế hình thành giá và kế hoạch giao hàng thông thường đã bị phá vỡ đối với một nước nhập khẩu lớn.

Áp lực tài khóa cũng đáng kể. Trong bốn tháng rưỡi đầu năm tài chính 2026–2027, Ấn Độ đã chi khoảng 99.000 crore rupee — tương đương khoảng 56% ngân sách trợ cấp phân bón cả năm — trong bối cảnh giá phân bón thành phẩm và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu tăng cao. Nước này trước đó đã phê duyệt mức Trợ cấp Dựa trên Hàm lượng Dinh dưỡng (NBS) cho phân lân và phân kali vụ Kharif 2026, nhằm duy trì nguồn hàng với giá nông dân có thể tiếp cận.

Các thông tin về hỗ trợ khẩn cấp bổ sung cho doanh nghiệp sản xuất phân bón cần được phân biệt rõ với chính sách đã được ban hành: một đề xuất hỗ trợ ở dạng dự thảo chưa đồng nghĩa với viện trợ đã có hiệu lực. 1

Rủi ro an ninh lương thực châu Á tăng lên như thế nào?

Sức ép trực tiếp nhất thuộc về các nước và các nhà sản xuất phụ thuộc vào nhập khẩu. Giá đầu vào cao trước hết bóp hẹp lợi nhuận của nông hộ, nhất là nơi người trồng trọt thiếu vốn lưu động hoặc khó chuyển phần chi phí tăng thêm vào giá bán. Nếu việc mua phân bón bị trì hoãn, cắt giảm hoặc thay bằng sản phẩm không phù hợp, hậu quả có thể kéo dài sang các vụ thu hoạch sau.

Đối với Đông Nam Á, gián đoạn này tạo ra “cú đúp bất lợi”: nguồn phân bón thắt chặt đồng thời chi phí năng lượng cho sản xuất phân bón, vận tải và canh tác tăng lên. Singapore phụ thuộc hoàn toàn vào phân bón nhập khẩu; trong khi đó, hệ thống lương thực trong khu vực cũng phụ thuộc lớn vào thương mại xuyên biên giới và vận tải biển.

Tuy nhiên, không nên quy toàn bộ lạm phát lương thực cho một nguyên nhân. Thời tiết biến động, chi phí logistics, các gián đoạn hàng hải khác, tỷ giá và chính sách trong từng nước đều ảnh hưởng đến giá thực phẩm. Hormuz nên được hiểu là một yếu tố khuếch đại mạnh: nó làm các điểm yếu vốn có của nông nghiệp trở nên đắt đỏ và khó xử lý hơn.

Phản ứng khu vực cần bắt đầu từ đầu vào nông nghiệp

Lãnh đạo ASEAN đã đề xuất kho dự trữ nhiên liệu khu vực và một cơ chế sẵn sàng ứng phó về an ninh lương thực nhằm đối phó với gián đoạn kéo dài. Những biện pháp này có thể hữu ích, nhưng dự trữ lương thực không tự giải quyết được tình trạng thiếu đầu vào vốn bắt đầu từ nhiều tháng trước, tại trang trại và nhà máy phân bón.

Một hướng hợp tác ASEAN–Ấn Độ bền vững hơn nên tập trung vào chuỗi cung ứng trước khi giá thực phẩm tăng mạnh:

1. Phối hợp mua phân bón và dự trữ đầu vào chiến lược. Mua chung cùng dữ liệu tồn kho minh bạch có thể tăng vị thế đàm phán và phát hiện thiếu hụt sớm hơn.
2. Xây dựng cơ chế vận tải và bảo hiểm khẩn cấp. Cước tàu và phí bảo hiểm rủi ro chiến sự có thể làm thương mại đình trệ ngay cả khi hàng vật chất vẫn tồn tại.
3. Đa dạng hóa nguồn cung và tuyến đường khi có thể. Các nguồn thay thế không thể nhanh chóng bù toàn bộ khối lượng từ vùng Vịnh, nhưng có thể giảm rủi ro tập trung.
4. Nâng hiệu quả sử dụng phân bón. Quản lý dinh dưỡng tốt hơn giúp giảm mức độ phụ thuộc vào đầu vào đắt đỏ mà không chỉ đơn thuần là cắt giảm lượng bón.
5. Gắn kế hoạch năng lượng với kế hoạch an ninh lương thực. Khí đốt, dầu diesel, cước vận tải và phân bón là các chi phí liên kết, không phải những cuộc khủng hoảng tách biệt.

Kết luận

Gián đoạn tại Hormuz đã phơi bày mức độ phụ thuộc của sản xuất lương thực toàn cầu vào một hành lang hàng hải hẹp. Vận tải bị hạn chế đã làm chậm hoặc cắt giảm nguồn phân bón và năng lượng, đẩy lưu huỳnh lên mức giá đặc biệt cao, đồng thời gia tăng áp lực thu mua và trợ cấp tại Ấn Độ. 48

Tác động lớn nhất có thể đến muộn. Nếu phân bón quá đắt hoặc không sẵn có khiến nông dân giảm lượng bón hay làm suy yếu tài chính của nhà sản xuất, cú sốc sẽ đi từ cảng biển và thị trường hàng hóa đến vụ thu hoạch, rồi cuối cùng là hóa đơn thực phẩm của hộ gia đình. Để hạn chế rủi ro này, điều cốt lõi là duy trì hoạt động của chuỗi cung ứng phân bón — không chỉ quản lý kho lương thực sau khi cú sốc đã xảy ra.