Iran chuyển từ sức mạnh ủy nhiệm sang cưỡng ép trực diện như thế nào

Iran đang thể hiện một cách tiếp cận khu vực trực diện hơn và do nhà nước dẫn dắt công khai hơn. Thay vì chủ yếu dựa vào các đối tác liên kết và sức ép có thể chối bỏ trách nhiệm, Tehran kết hợp các đòn tên lửa, UAV với biện pháp cưỡng ép quanh eo biển Hormuz và cảnh báo về hạ tầng năng lượng vùng Vịnh. Mục tiêu dường như là nâng cái giá của việc tiếp tục xung đột đối với Mỹ, các chính phủ trong khu vực và thị trường năng lượng toàn cầu, trong khi vẫn giữ khả năng dùng giảm leo thang như một đòn bẩy đàm phán. 68

Từ sức ép gián tiếp sang trả đũa trực tiếp

Thay đổi rõ nhất là mức độ công khai trong vai trò của chính Iran. Reuters đưa tin Iran đã bắn tên lửa đạn đạo vào hai tàu Hải quân Mỹ đầu tháng 9, sau đó lực lượng Mỹ tập kích ba tàu của Iran. Iran cũng cảnh báo các cuộc tấn công tiếp theo có thể vấp phải phản ứng nhanh hơn và đau đớn hơn. 4

Các báo cáo trước đó cho biết Iran phóng tên lửa vào những gì Tehran gọi là tài sản của Mỹ tại Jordan, Bahrain, Kuwait và Iraq sau một đợt tấn công mới của Mỹ. 9 Những diễn biến này đưa năng lực của nhà nước Iran — chứ không chỉ các nhóm vũ trang liên kết — vào trung tâm của hoạt động răn đe và trả đũa.

Cưỡng ép trực tiếp tạo tác động nhanh hơn nhưng khó phủ nhận hơn. Một cuộc tấn công có thể chứng minh tầm với và quyết tâm tức thời, song cũng trao cho đối phương các mục tiêu quân sự có thể nhận diện rõ hơn, đồng thời rút ngắn con đường dẫn đến leo thang.

Eo biển Hormuz trở thành công cụ mặc cả

Hormuz đã trở thành phần có ý nghĩa kinh tế lớn nhất trong chiến lược của Tehran. Trước chiến sự, tuyến hàng hải này vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu. 8 Iran đã siết hạn chế đi lại từ sau các đòn tấn công Mỹ-Israel ngày 28/2, trong khi Mỹ và Iran công khai đưa ra các tuyên bố đối lập về bên kiểm soát tuyến đường biển này. 68

Giới chức Iran gắn việc mở lại tuyến hàng hải với các điều kiện chính trị. Mohsen Rezaei, thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, nói chấm dứt chiến tranh khu vực là một trong các điều kiện của Tehran để mở lại eo biển. Ông cũng cho biết Iran và Oman đã thống nhất một hành lang quá cảnh qua kênh trung tâm được chỉ định. 2

Khung này cho thấy Iran có thể theo đuổi sự gián đoạn có kiểm soát, thay vì chỉ đơn thuần đóng cửa. Tehran có thể biến quyền tiếp cận, tuyến chạy tàu và các hạn chế thành đòn bẩy thương lượng, nhưng vẫn để ngỏ khả năng vận tải thương mại hạn chế. Iran sau đó nói sẽ công bố một vùng hạn chế mới tại Vùng Vịnh và bản đồ hành lang vận tải mới; các tàu đi vào vùng này có thể bị đưa vào danh sách trừng phạt. 3

Đòn bẩy hàng hải cũng gây tổn hại cho Iran

Sức ép tại Hormuz có thể tác động đến giá năng lượng, bảo hiểm, vận tải biển và tính toán chính trị của các nước vùng Vịnh. Tuy nhiên, sự gián đoạn đó cũng bó hẹp chính Iran. Reuters đưa tin trong tháng 9, Iran đã trải qua khoảng bảy tuần không xuất khẩu được lượng dầu thô đáng kể qua eo biển này. 15

Đây là đánh đổi chiến lược cốt lõi: Iran càng làm gián đoạn tuyến đường biển hiệu quả, chi phí quốc tế mà nước này áp đặt càng lớn; nhưng gánh nặng kinh tế đối với chính Iran cũng tăng, đồng thời đối thủ càng có động lực phản công lực lượng hàng hải của Tehran hoặc phát triển các tuyến thay thế.

Cấu trúc an ninh cứng rắn hơn

Chuyển giao lãnh đạo đã làm nổi bật hơn vai trò trung tâm của chính sách an ninh. Mohsen Rezaei được bổ nhiệm làm thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao vào tháng 8, thay Mohammad Baqer Zolqadr tại cơ quan điều phối chính sách an ninh và đối ngoại của Iran. Reuters mô tả Rezaei là một nhân vật theo đường lối cứng rắn nổi bật và là đồng minh thân cận của Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei. 12

Rezaei cũng trở thành tiếng nói công khai đáng chú ý về chiến dịch Hormuz, khi nêu điều kiện mở lại eo biển và trình bày hành lang cùng vùng hạn chế dự kiến. 23 Điều này tự nó chưa chứng minh hệ thống ra quyết định đã hoàn toàn thống nhất, nhưng cho thấy cưỡng ép hàng hải đang được diễn đạt thông qua các thiết chế an ninh cấp cao nhất của Iran.

Vị thế chính trị của chính quyền vẫn bị giới hạn bởi chi phí trong nước của chiến tranh. Reuters cho biết lạm phát thường niên đạt 66% trong tháng trước báo cáo cuối tháng 8, và các quan chức lo ngại áp lực tài chính gia tăng có thể châm ngòi bất ổn. 1 Vì vậy, thế đứng an ninh tập trung hơn không tự động đồng nghĩa với khả năng chống chịu trong nước cao hơn.

Học thuyết đang hình thành

Các bằng chứng cho thấy một chiến lược lai ghép:

• Trả đũa quân sự trực tiếp: tên lửa và UAV có thể vươn tới mục tiêu của Mỹ và các nước trong khu vực mà không cần dựa vào lực lượng trung gian. 49
• Cưỡng ép kinh tế: hạn chế vận tải biển và mối đe dọa với lợi ích năng lượng vùng Vịnh làm tăng cái giá vượt ra ngoài chiến trường. 368
• Giảm leo thang có điều kiện: hành lang vận tải và các điều kiện mở lại eo biển tạo cơ chế trao đổi quyền tiếp cận hàng hải lấy nhượng bộ chính trị. 213
• Duy trì sức ép khu vực: Iran vẫn có thể hưởng lợi từ quan hệ với các lực lượng liên kết, nhưng diễn biến hiện nay cho thấy trọng tâm lớn hơn dành cho những công cụ do nhà nước Iran kiểm soát trực tiếp.

Rủi ro lớn nhất: leo thang mà không có thỏa thuận ổn định

Ngoại giao chưa thể ngăn xung đột quay lại đối đầu. Theo Reuters, lệnh ngừng bắn tạm thời đạt được vào tháng 6 sau đó đã đổ vỡ, trong khi đàm phán vẫn bế tắc giữa lúc Mỹ gia tăng sức ép kinh tế. 18

Nguy cơ không chỉ là Hormuz bị đóng hoàn toàn. Một vụ tấn công tàu biển, đòn đánh vào hạ tầng năng lượng vùng Vịnh hoặc một vòng đối đầu mới với lực lượng Mỹ có thể biến cưỡng ép có tính toán thành leo thang trên toàn khu vực. Chiến lược điều chỉnh của Iran cho thấy nước này vẫn có thể áp đặt chi phí lớn; điểm yếu là việc sử dụng đòn bẩy ấy ngày càng kéo theo hệ quả quân sự và kinh tế trực tiếp từ phía đối thủ. 4615