PISA 2025: Dùng chatbot AI thường xuyên để làm bài gắn với điểm Khoa học thấp hơn

PISA 2025 đưa ra một cảnh báo về cách học sinh dùng AI tạo sinh, chứ không phải một phán quyết đơn giản rằng trường học nên cấm hay cho phép AI. Trên hơn 760.000 học sinh 15 tuổi tại 91 quốc gia và nền kinh tế, việc thường xuyên dùng chatbot cho các nhiệm vụ có thể thay thế hoạt động tự đọc, tự tìm hiểu hoặc tự viết của học sinh có liên hệ với kết quả Khoa học thấp hơn. Đây là dữ liệu quan sát, nên không thể kết luận chính AI đã gây ra khoảng cách điểm số. 14

Chênh lệch nổi bật: 28 điểm Khoa học

Nhóm học sinh cho biết không bao giờ hoặc hầu như không bao giờ dùng AI để soạn bài viết đạt trung bình 509 điểm trong bài đánh giá Khoa học PISA. Con số ở nhóm dùng AI cho việc này hằng ngày hoặc gần như hằng ngày là 481 điểm — chênh lệch 28 điểm sau khi đã điều chỉnh theo điều kiện kinh tế-xã hội. 25

Mô hình tương tự xuất hiện khi AI được dùng để tìm hiểu sơ bộ về một chủ đề hoặc tóm tắt văn bản phải đọc. Một báo cáo ghi nhận chênh lệch khoảng 20 điểm trung bình cho các mục đích cụ thể này; riêng việc thường xuyên nhờ AI tóm tắt bài đọc có mức chênh gần 30 điểm. 612

Tuy nhiên, không thể suy ra rằng chatbot đã làm giảm điểm của từng học sinh. Nhóm dùng AI nhiều hơn có thể khác nhau về năng lực ban đầu, động lực học, hoàn cảnh gia đình, chất lượng giảng dạy hoặc loại bài tập được giao. Kết luận thận trọng hơn là: trong dữ liệu PISA, việc dùng AI dày đặc để làm thay các nhiệm vụ học tập đi cùng với kết quả Khoa học yếu hơn. 4

AI đã thành công cụ quen thuộc trong việc học

Chỉ 14% học sinh nói rằng các em hoàn toàn không dùng AI cho việc học ở trường; tức 86% đã dùng ít nhất đôi khi. Tỷ lệ không dùng chênh lệch lớn giữa các hệ thống giáo dục: gần 4/10 học sinh ở Nhật Bản, nhưng chỉ khoảng 4% ở Việt Nam. 1

Vì vậy, câu hỏi với nhà trường không còn chỉ là học sinh có tiếp xúc chatbot hay không. Điều cần thiết hơn là xây dựng quy tắc học tập vẫn bảo toàn năng lực đọc hiểu, lập luận, kiểm chứng nguồn tin và viết bằng suy nghĩ của chính mình.

Tần suất và mục đích sử dụng tạo ra khác biệt

Mối liên hệ trong dữ liệu không đi theo đường thẳng. Theo các báo cáo về kết quả PISA, dùng AI ở mức vừa phải — khoảng một hoặc hai lần mỗi tuần — đặc biệt để hỗ trợ học, có liên hệ với kết quả tốt hơn so với cả hai cực: không dùng và dùng hằng ngày. 9

Nhờ chatbot góp ý cho một lời giải thích, đưa thêm ví dụ hoặc đặt câu hỏi để tự kiểm tra mức độ hiểu bài khác với việc giao cho chatbot viết bản nháp bài tập, tóm tắt bài đọc hay soạn ghi chú nghiên cứu rồi tiếp nhận mà không tự xem xét.

Dữ liệu không chứng minh mọi cách dùng AI đều làm hại việc học. Nhưng dữ liệu gợi ý rằng dùng AI như lối tắt để bỏ qua công sức đọc, viết nháp và kiểm tra bằng chứng có thể không phù hợp với các năng lực mà PISA đo lường.

Cần dạy học sinh đánh giá AI, không chỉ biết dùng AI

Việc được hướng dẫn có vẻ là một phần quan trọng của bức tranh. Trong nhóm dùng AI thường xuyên, những học sinh từng được dạy cách đánh giá thông tin do AI tạo ra có điểm cao hơn khoảng 13 điểm so với các bạn không được hướng dẫn như vậy. 4

Mô hình hữu ích trong lớp học là coi AI như giàn giáo hỗ trợ, không phải chiếc nạng thay cho tư duy. Giáo viên có thể yêu cầu học sinh:

• chỉ ra khẳng định thiếu căn cứ hoặc lỗi trong câu trả lời của AI;
• đối chiếu câu trả lời AI với tài liệu được giao;
• giải thích lập luận dẫn tới đáp án cuối cùng;
• viết lại, chỉnh sửa bản nháp AI bằng ngôn ngữ và ý hiểu của mình; và
• ghi rõ AI đã đóng góp gì, còn học sinh đã thay đổi những gì.

Những cách làm này buộc học sinh chịu trách nhiệm về quá trình suy nghĩ tạo ra việc học, thay vì chỉ nộp một sản phẩm trông có vẻ hoàn chỉnh.

Trong bối cảnh kết quả học tập giảm rộng hơn

Phát hiện về AI xuất hiện cùng xu hướng suy giảm dài hạn tại các nước OECD. Từ năm 2015 đến 2025, điểm Đọc hiểu trung bình giảm 28 điểm, Toán giảm 22 điểm và Khoa học giảm 7 điểm. 17

Không nên quy toàn bộ thay đổi này cho AI tạo sinh. Xu hướng giảm đã bắt đầu trước khi chatbot phổ biến rộng rãi; các báo cáo quanh thời điểm công bố kết quả cũng nêu những áp lực rộng hơn liên quan đến mức độ gắn kết học tập, thói quen đọc và sự phân tán chú ý trong môi trường số. 13

Điều trường học có thể rút ra từ PISA 2025

PISA 2025 ủng hộ cách tiếp cận thận trọng, dựa trên bằng chứng — không phải khẳng định rằng mọi việc dùng AI của học sinh đều cần bị cấm. Nhà trường có thể phân định rõ hơn giữa AI hỗ trợ học và AI thay thế việc học.

Với những nhiệm vụ quan trọng như đọc, nghiên cứu và viết, học sinh vẫn cần tự đảm nhận phần việc nền tảng. Nếu được phép dùng AI, việc sử dụng nên đi kèm yêu cầu kiểm chứng, giải thích và chỉnh sửa. Bài học cốt lõi khá rõ: giá trị giáo dục của chatbot phụ thuộc ít hơn vào chuyện nó có hiện diện hay không, mà phụ thuộc vào việc nó khiến học sinh suy nghĩ sâu hơn hay giúp các em né tránh suy nghĩ. 49