Rubio dùng tàu chở dầu làm đòn răn đe Iran sau các vụ phóng tên lửa nhằm vào tàu chiến Mỹ

Phát biểu của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio phản ánh một cách răn đe mới, theo đó Washington muốn khiến việc tấn công lực lượng hải quân Mỹ trở nên đắt giá về kinh tế đối với Tehran.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) nói Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã hai lần phóng tên lửa đạn đạo nhắm vào một tàu chiến Hải quân Mỹ trong vòng hai ngày. Theo CENTCOM, con tàu đã né được các đợt tấn công và không có quân nhân Mỹ nào bị thương. Sau đó, Mỹ tuyên bố phá hủy năm tàu chở dầu thô của Iran: bốn chiếc ở Vịnh Oman và một chiếc gần đảo Kharg, đầu mối xuất khẩu dầu chủ chốt của Iran. 1520

Rubio mô tả chuỗi sự kiện này như một công thức răn đe: mỗi khi Iran cố đánh tàu hải quân Mỹ, Iran sẽ “mất tàu chở dầu”. Trong phát biểu sau đó, ông nói Mỹ sẽ tiếp tục gia tăng sức ép kinh tế với Tehran, dùng cụm từ “bóp nghẹt họ về kinh tế”.

Vì sao tàu chở dầu trở thành mục tiêu?

Lý do là vận tải dầu vừa là điểm dễ tổn thương, vừa gắn với nguồn thu của Iran. Bằng việc nhắm vào các tàu được Mỹ cho là liên hệ với IRGC, Washington muốn trả đũa theo cách không chỉ giới hạn ở tàu chiến hay căn cứ quân sự.

Đây cũng không phải đợt đối đầu đơn lẻ. Reuters cho biết lực lượng Mỹ vài ngày trước đã tấn công ba tàu chở dầu Iran, trong đó có một chiếc gần đảo Kharg. Vì vậy, chiến dịch năm tàu tiếp theo là dấu hiệu cho thấy cuộc đối đầu trên biển đang leo thang. 4

Con số thường được nhắc đến là 10 tàu chở dầu Iran cần được nhìn nhận thận trọng. Một báo cáo dẫn lời phía quân sự Mỹ nói 10 tàu đã bị vô hiệu hóa trong tuần trước đó, gồm cả năm chiếc trong chiến dịch mới nhất. Tuy nhiên, các báo cáo khác tập trung vào tuyên bố của Mỹ về năm tàu trong đợt này và ba tàu bị đánh trước đó. 420 Không thể xác nhận độc lập tổng số chính xác hay tình trạng của từng tàu từ các thông tin hiện có.

Iran tuyên bố trả đũa, rủi ro lan ra toàn vùng Vịnh

Sau các vụ đánh tàu chở dầu, Iran đưa ra nhiều tuyên bố và cảnh báo nhắm vào lực lượng Mỹ, các nước đồng minh của Mỹ và hoạt động hàng hải thương mại:

• Iran nói đã phóng tên lửa vào lực lượng Mỹ tại căn cứ Al Azraq ở Jordan. 620
• IRGC tuyên bố đã tấn công 10 tàu gần eo biển Hormuz, gồm hai tàu Mỹ và tám tàu chở dầu. Reuters đưa tin về tuyên bố này, nhưng điều đó không phải xác nhận độc lập rằng các vụ tấn công đã thành công.
• Hải quân IRGC cảnh báo thủy thủ trên các tàu chở dầu gần cảng ở Kuwait và Bahrain rời tàu, nói các tàu có thể bị nhắm mục tiêu để trả đũa hành động của Mỹ. 12
• Iran cũng cảnh báo hạ tầng năng lượng tại vùng Vịnh, bao gồm các lợi ích dầu khí của Mỹ, có nguy cơ bị tấn công tiếp. 3

Ý nghĩa của các động thái này là xung đột không còn chỉ là màn đối đầu quân sự song phương. Nó đặt các tuyến hàng hải, cảng biển và hạ tầng phục vụ xuất khẩu năng lượng của vùng Vịnh vào thế rủi ro cao hơn. Bahrain, Kuwait và Jordan đều có sự hiện diện hoặc vai trò hỗ trợ hoạt động quân sự của Mỹ, nên đặc biệt dễ trở thành mục tiêu của tên lửa, máy bay không người lái hoặc các đe dọa trên biển.

Mỹ tăng sức ép bằng trừng phạt hàng không

Song song với chiến dịch nhằm vào tàu chở dầu, Mỹ cũng siết các mạng lưới thương mại và hậu cần của Iran.

Ngày 8/9, Bộ Tài chính Mỹ trừng phạt 36 mục tiêu mà họ nói là hỗ trợ ngành hàng không Iran, gồm các công ty bình phong bị cáo buộc, trung gian ở nước ngoài và tuyến trung chuyển dùng để mua máy bay có xuất xứ Mỹ cùng công nghệ nhạy cảm. Washington cáo buộc Iran dùng lĩnh vực này để vận chuyển vũ khí, nhân sự và hàng hóa bất hợp pháp.

Bộ Tài chính Mỹ cũng đình chỉ Giấy phép Chung J-1, vốn cho phép tái xuất tạm thời một số máy bay dân dụng sang Iran, đồng thời ban hành cơ chế cho phép kết thúc có trật tự một số giao dịch hàng không dân dụng vốn được cho phép trước đó. Các biện pháp trước đây còn mở rộng nguy cơ bị áp dụng trừng phạt thứ cấp với hoạt động liên quan Iran, trong đó có hàng không và vận tải biển.

Nói cách khác, đòn đánh tàu chở dầu nhắm trực tiếp vào tài sản gắn với doanh thu dầu mỏ; còn trừng phạt nhằm làm khó hơn việc Iran huy động tiền, vận chuyển và duy trì các mạng lưới then chốt.

Eo biển Hormuz và giá dầu: tác động vượt xa hai bên giao chiến

Eo biển Hormuz — tuyến đường biển hẹp nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman, có vai trò đặc biệt quan trọng đối với dòng chảy dầu khí toàn cầu — là điểm áp lực kinh tế tức thời. Các báo cáo cho biết việc vận chuyển nhiên liệu qua tuyến này bị cản trở đáng kể, trong khi các vụ tấn công và đe dọa mới làm gia tăng lo ngại về gián đoạn kéo dài. 11

Thị trường dầu đã phản ứng nhanh. Dầu Brent ở mức khoảng 94,52 USD/thùng ngày 1/9, theo CNBC, rồi các báo cáo sau đó đặt giá chuẩn này quanh hoặc trên 100 USD/thùng khi căng thẳng hàng hải leo thang. 51113 Giá tăng không chỉ vì nguồn cung có thể bị gián đoạn trên thực tế, mà còn do nguy cơ tàu thuyền, cảng, hạ tầng xuất khẩu hoặc chính tuyến quá cảnh bị tấn công.

Lực lượng Houthi cũng làm tăng áp lực khu vực. Reuters đưa tin Houthi tuyên bố dùng máy bay không người lái và tên lửa tấn công một căn cứ không quân cùng nhiều mục tiêu dầu mỏ tại Saudi Arabia, mở rộng nguy cơ vượt ra ngoài đối đầu trực tiếp Mỹ–Iran. 1

Triển vọng ngoại giao vẫn mờ nhạt

Mô hình hiện nay là leo thang mang tính cưỡng ép hơn là một lộ trình rõ ràng dẫn tới đàm phán. Mỹ đang cố khôi phục sức răn đe bằng cách gắn mỗi nỗ lực tấn công lực lượng của mình với thiệt hại đối với tài sản dầu mỏ của Iran và mức độ cô lập kinh tế sâu hơn.

Về phần mình, Tehran tìm cách chứng minh rằng họ vẫn có thể áp đặt chi phí lên các đối tác của Mỹ, căn cứ quân sự và giao thông thương mại khắp vùng Vịnh. Vòng lặp vì thế rất nguy hiểm: một vụ phóng tên lửa có thể dẫn tới đòn đánh tàu chở dầu; đòn đánh tàu chở dầu có thể kéo theo trả đũa vào căn cứ hoặc tàu thuyền; và mỗi lần như vậy lại làm tăng rủi ro đối với Hormuz cùng hạ tầng năng lượng khu vực. Các thông tin hiện có không cho thấy một kênh ngoại giao đang hoạt động đủ tin cậy để kiềm chế vòng leo thang này. 3