Vì sao châu Âu nhắm vào lợi nhuận ngân hàng, và thuế 5% của Italy có thể đem lại bao nhiêu?

Lợi nhuận cao của các ngân hàng châu Âu đang biến ngành này thành mục tiêu nổi bật của những chính phủ cần thêm nguồn thu để bù đắp thâm hụt ngân sách, nhưng không muốn tăng thuế đại trà hoặc cắt giảm chi tiêu. Tranh luận đã nóng lên tại Anh, Pháp, Bồ Đào Nha, Thụy Điển và Italy: bao nhiêu phần lợi nhuận được hưởng từ môi trường lãi suất cao nên được chuyển về ngân sách công? 3

Tâm điểm mới nhất là Italy. Đảng Liên đoàn (League) muốn áp khoản đóng góp 5% mỗi năm, kéo dài ba năm, đối với 10 ngân hàng lớn nhất nước này trong khuôn khổ quy trình lập ngân sách năm 2027. Đây mới là đề xuất chính trị, chưa được luật hóa; các chi tiết cốt lõi như cơ sở tính thuế, phạm vi áp dụng và cơ chế bù trừ vẫn chưa được công bố. 211

Vì sao ngân hàng là mục tiêu thu ngân sách hấp dẫn?

Lãi suất cao đã cải thiện thu nhập lãi thuần — chênh lệch giữa tiền lãi ngân hàng thu được và phải trả — của nhiều ngân hàng, qua đó giúp các nhà băng châu Âu duy trì mức sinh lời cao bất thường. Về chính trị, đây là một mục tiêu dễ giải thích: các ngân hàng được xem là hưởng lợi từ môi trường lãi suất vốn lại làm chi phí vay của hộ gia đình và doanh nghiệp tăng lên. 315

Tại Anh, quy mô lợi nhuận là lý do khiến lời kêu gọi đánh thuế trở nên thuyết phục hơn: HSBC, NatWest, Barclays và Lloyds đạt tổng cộng 200 tỷ bảng Anh lợi nhuận trước thuế trong 5 năm trước đó. 8

Tuy nhiên, lập luận về chính sách vẫn chưa ngã ngũ. Các ngân hàng cho rằng thuế bổ sung có thể làm giảm năng lực cho vay và đầu tư, đồng thời suy yếu sức hấp dẫn của một quốc gia với tư cách trung tâm tài chính. Ở Anh, một khoản thuế lợi nhuận đột biến mới sẽ chồng lên thuế thu nhập doanh nghiệp, phụ thu ngân hàng và phí ngân hàng hiện hành — khiến hệ thống vốn đã phức tạp càng thêm rối.

Đề xuất thuế 5% của Italy: đã biết gì?

Theo đề xuất của Đảng Liên đoàn, 10 ngân hàng lớn nhất Italy sẽ chịu mức thu 5% trên lợi nhuận hằng năm trong ba năm, nhằm hỗ trợ tài chính công qua ngân sách năm 2027. 2

Đảng này ước khoản thu có thể đạt 2-3 tỷ euro. Đây là ước tính của bên đề xuất, không phải dự báo chính thức gắn với một dự luật, nên chưa thể coi là mức thu chắc chắn theo từng năm hay cho cả ba năm trước khi thiết kế thuế được công bố. 711

Mô hình này hẹp hơn một sắc thuế toàn ngành, vì chỉ nhắm vào các tổ chức cho vay lớn nhất và lấy lợi nhuận làm cơ sở tính. Nó cũng khác với cách Italy từng làm trước đây. Năm 2023, nước này áp thuế một lần 40% lên phần thu nhập lãi thuần được coi là “vượt trội”, xác định so với mốc năm 2021, trong giai đoạn lãi suất tăng cao. 15

Italy cũng đã yêu cầu khu vực ngân hàng và bảo hiểm trong nước đóng góp qua các biện pháp ngân sách khác. Năm 2024, chính phủ cho biết các kế hoạch của họ sẽ huy động 3,5 tỷ euro từ lĩnh vực tài chính để dành cho dịch vụ y tế và các nhóm dễ tổn thương. Điều đó cho thấy ngân hàng đã trở thành một nguồn thu được chú ý thường xuyên trong chính sách tài khóa. 4

So với các mô hình thuế ngân hàng khác tại châu Âu

Châu Âu không có một khuôn mẫu duy nhất. Khác biệt quan trọng nhất là cơ sở tính thuế: chính phủ có thể đánh vào lợi nhuận, doanh thu, nợ phải trả hoặc một số giao dịch tài chính cụ thể.

• Thuế lợi nhuận đột biến: Đề xuất 5% của Italy sẽ đánh vào lợi nhuận của các ngân hàng lớn nhất. Tại Tây Ban Nha, mô hình gần đây là phụ thu 4,8 điểm phần trăm trên doanh thu thuần của ngân hàng trong giai đoạn 2023-2025; chính phủ nước này từng cho biết muốn biến khoản phụ thu thành vĩnh viễn. 15
• Phí ổn định tài chính dựa trên nợ phải trả: Bồ Đào Nha có phí ngân hàng từ năm 2011, tính trên tổng nợ phải trả sau khi trừ vốn chủ sở hữu và nợ thứ cấp; nước này còn áp phụ thu đoàn kết. Thụy Điển cũng tính phí ngân hàng trên nợ phải trả sau khi trừ vốn chủ sở hữu và tiền gửi được bảo hiểm. 112
• Thuế hiện hữu cộng thêm khả năng đánh thuế mới: Ngân hàng tại Anh hiện chịu thuế thu nhập doanh nghiệp 25%, phụ thu ngân hàng 3% đối với phần lợi nhuận liên quan vượt mức miễn trừ 100 triệu bảng Anh của tập đoàn, cùng phí ngân hàng. Vì vậy, thuế lợi nhuận đột biến mới — nếu có — sẽ là khoản cộng thêm, không phải thay thế.
• Thuế giao dịch tài chính: Pháp áp một hệ thống khác: thuế lên hoạt động mua cổ phiếu của các công ty niêm yết lớn đủ điều kiện và một khoản thu riêng cho một số giao dịch tần suất cao. Đây không phải thuế trực tiếp lên lợi nhuận ngân hàng.

Sự khác biệt này rất quan trọng. Cùng một mức thuế danh nghĩa nhưng tác động có thể rất khác: thuế trên nợ phải trả vẫn có thể phát sinh khi lợi nhuận suy yếu; thuế lợi nhuận biến động trực tiếp theo kết quả kinh doanh; còn thuế dựa trên doanh thu có thể gây áp lực ngay cả khi biên lợi nhuận hoặc tổn thất tín dụng làm lợi nhuận cuối cùng giảm.

Có thể thu được bao nhiêu?

Con số rõ nhất hiện nay cho đề xuất của Italy là 2-3 tỷ euro, nhưng do chưa có chi tiết luật định, không thể tính đáng tin cậy tổng số thu trong ba năm. 711

Ở nơi khác, các ước tính phụ thuộc rất lớn vào cách thiết kế. Đảng Dân chủ Xã hội Thụy Điển đề xuất thuế tạm thời trên thu nhập lãi thuần của ngân hàng, ước có thể thu khoảng 12,6 tỷ krona Thụy Điển, tương đương khoảng 1,3 tỷ USD. Citi ước tính khoản thu này có thể tương đương tới 9% lợi nhuận trước thuế năm 2027 của các ngân hàng Thụy Điển.

Tại Tây Ban Nha, kế hoạch thuế đột biến năm 2022 được thiết kế để thu 3 tỷ euro từ ngân hàng trong hai năm; cấu trúc sau đó áp phụ thu 4,8% lên doanh thu trong nước của ngân hàng vượt ngưỡng quy định. 815

Không nên cộng các con số này để tạo ra một “tổng thu toàn châu Âu”. Các đề xuất đang ở những giai đoạn khác nhau, cơ sở tính thuế không giống nhau và nhiều biện pháp vẫn còn gây tranh cãi thay vì đã có hiệu lực. Điều có thể khẳng định là việc tìm nguồn thu từ ngân hàng đang diễn ra trên diện rộng, chứ không phải có một con số tổng hợp đáng tin cậy cho cả châu Âu.

Các bất đồng chính trị

Những người ủng hộ xem thuế ngân hàng là khoản đóng góp có mục tiêu từ các công ty hưởng lợi trong giai đoạn lãi suất cao. Đảng Liên đoàn của Italy nói nguồn tiền có thể hỗ trợ các gia đình, doanh nghiệp và biện pháp an ninh; Bộ trưởng Kinh tế Giancarlo Giorgetti cho rằng lĩnh vực này chịu ảnh hưởng của lợi thế độc quyền và cạnh tranh hạn chế. 7

Phe phản đối lo ngại vốn sẽ rời đi, đầu tư suy giảm và chi phí cuối cùng bị chuyển sang người vay. Tại Thụy Điển, đề xuất thuế ngân hàng tạm thời của phe đối lập đã vấp phải cảnh báo rằng nó có thể đẩy lãi suất thế chấp của hộ gia đình lên cao hơn. Tại Anh, đại diện ngành cảnh báo thuế bổ sung có thể làm tổn hại hoạt động cho vay, đầu tư và năng lực cạnh tranh của trung tâm tài chính nước này.

Ở Pháp, tranh luận nằm trong cuộc giằng co ngân sách rộng hơn. Jordan Bardella, lãnh đạo đảng Tập hợp Quốc gia, nói đảng của ông sẽ phản đối tăng thuế đối với hộ gia đình và doanh nghiệp. Điều này cho thấy việc tạo đồng thuận cho các biện pháp tài khóa mới có thể rất khó khăn, ngay cả khi chính phủ đối mặt thâm hụt lớn. 17

Nhà đầu tư cần theo dõi điều gì?

Chi phí trực tiếp của thuế tạm thời chỉ là một phần của bài toán. Nhà đầu tư còn phải đánh giá liệu chính phủ sẽ coi đây là phản ứng một lần trước khủng hoảng, gia hạn lặp lại, hay thay đổi thiết kế sau sức ép chính trị.

Kinh nghiệm của Italy năm 2023 cho thấy tính rõ ràng quan trọng ra sao. Thông báo về thuế một lần 40% khi đó đã gây bán tháo trên thị trường, buộc chính phủ phải nhanh chóng làm rõ rằng mức thu bị giới hạn ở 0,1% tổng tài sản ngân hàng; sau đó Bộ Tài chính dự kiến thu chưa đến 3 tỷ euro. 16

Với đề xuất hiện tại, các biến số then chốt là thời hạn, cơ sở chịu thuế, ngưỡng áp dụng và việc khoản nộp có được bù trừ với sắc thuế khác hay không. Scope Ratings nhận định khoản thuế Italy dự kiến sẽ không làm suy yếu đáng kể hồ sơ tín nhiệm của các ngân hàng, nhưng có thể làm giảm sức hấp dẫn với nhà đầu tư và thúc đẩy hoạt động hợp nhất trong ngành. 11

Điểm mấu chốt: lợi nhuận mạnh khiến ngân hàng trở thành nguồn thu hấp dẫn cho ngân sách công, nhưng chính sách thuế thiếu chắc chắn có thể nhanh chóng trở thành rủi ro đối với lợi nhuận và định giá cổ phiếu. Với nhà đầu tư, mức thuế ghi trên tiêu đề thường kém quan trọng hơn việc chính phủ có tạo được khuôn khổ rõ ràng, giới hạn thời gian và có thể dự báo hay không.