Cực đoan khí hậu Amazon tăng tốc tại vùng từng được xem là “vùng đệm”

Thông điệp đáng lo nhất từ nghiên cứu công bố ngày 9/9 không chỉ là Amazon đang ấm lên. Đáng chú ý hơn, các cực đoan nguy hiểm trong mùa khô đang mạnh lên nhanh, không đồng đều và xuất hiện cả ở những nơi từng được xem là ít chịu tổn thương hơn trước áp lực khí hậu.

Phân tích độ phân giải cao xác định khu vực bắc trung tâm Amazonia đang nổi lên như một điểm nóng mới về nắng nóng cực đoan và thiếu hụt ẩm, bên cạnh miền nam Amazon vốn là khu vực ấm lên nhanh nhất nhìn chung. 28

Hơn 700.000 km² nóng lên cực đoan với tốc độ rất cao

Các nhà nghiên cứu ước tính ít nhất 10% lưu vực Amazon — diện tích vượt 700.000 km² — đã có nhiệt độ cực đoan mùa khô tăng ít nhất 0,75°C mỗi thập kỷ. Tính từ năm 1981, mức tăng cộng dồn tại các khu vực này đã vượt 3,22°C. 2

Tốc độ đó cao hơn đáng kể so với xu hướng trung bình của toàn lưu vực. Nghiên cứu ghi nhận nhiệt độ trung bình trên toàn Amazon thay đổi khoảng 0,21°C mỗi thập kỷ; trong khi một nghiên cứu dựa trên vệ tinh ước tính mức ấm lên mùa khô của khu vực vào khoảng 0,27°C mỗi thập kỷ kể từ đầu những năm 1980. 24

Điều này cho thấy một chỉ số trung bình cho cả Amazon có thể làm mờ đi những nơi và những thời điểm nắng nóng trở nên nguy hiểm nhất. Nhóm tác giả phân tích biến đổi khí hậu theo ô lưới không gian độ phân giải cao, đồng thời so sánh xu hướng trung tâm với các ngưỡng cực trị — tức những đợt nóng và khô bất thường có thể gây tác động thực tế lớn.

Kết quả cho thấy nhiệt độ cực đoan cao và các chỉ số thâm hụt nước gắn với nhiệt độ thay đổi nhanh hơn nhiều so với xu hướng trung tâm, đặc biệt trong thời kỳ khô nhất. 12

Tín hiệu cảnh báo từ bắc trung tâm Amazonia

Miền nam Amazon vẫn là vùng ấm lên nhanh nhất nếu xét tổng thể. Tuy nhiên, cảnh báo mới là khu vực bắc trung tâm Amazonia đang trở thành điểm nóng của nắng nóng cực đoan tăng tốc và thiếu hụt ẩm. 8

Điều này làm thay đổi cách nhìn về rủi ro. Một khu vực từng được xem là tương đối kiên cường không thể mặc nhiên được coi là nơi trú ẩn khí hậu đáng tin cậy khi các hiện tượng cực đoan ngày càng mạnh lên.

Mùa khô nóng hơn làm tăng nhu cầu nước của khí quyển, từ đó gây thêm áp lực lên rừng, sông ngòi, động vật hoang dã, hoạt động nông nghiệp và cộng đồng dân cư đúng vào lúc lượng mưa bị hạn chế. Các nhà nghiên cứu và WWF cảnh báo rủi ro hạn hán, cháy rừng và căng thẳng hệ sinh thái đang gia tăng. 8

Nắng nóng, khô hạn và mất rừng tạo thành vòng xoáy khuếch đại

Kết quả này phù hợp với ngày càng nhiều bằng chứng cho thấy biến đổi khí hậu và mất rừng ở Amazon tương tác với nhau. Một nghiên cứu trên Nature Communications ghi nhận Amazonia đã ấm lên khoảng 0,15°C mỗi thập kỷ từ năm 1950; mùa khô cũng dài thêm 6,5 ngày mỗi thập kỷ. Tại những nơi mất rừng nghiêm trọng, mùa khô dài hơn khoảng năm tuần so với năm 1979. 5

Mất rừng còn tác động trực tiếp đến điều kiện khí hậu địa phương. Nghiên cứu này liên hệ nạn phá rừng với nhiệt độ cực đại ban ngày cao hơn và biến đổi lượng mưa, củng cố lo ngại rằng suy thoái rừng có thể làm tình trạng khô hạn do khí hậu trở nên trầm trọng hơn. 5

Amazon không chỉ hứng chịu hạn hán và nắng nóng; hệ rừng này còn góp phần điều tiết độ ẩm thông qua tương tác giữa rừng và khí quyển. Khi rừng bị chặt phá hoặc suy thoái, năng lực giảm bớt áp lực mùa khô của toàn hệ thống có thể suy yếu. Nghiên cứu về các chuyển đổi tới hạn ở Amazon cũng xem hiện tượng nóng lên, khô hạn, mất rừng và cháy rừng là các áp lực đan xen, thay vì những vấn đề tách biệt. 4

Nghiên cứu khẳng định điều gì — và không khẳng định điều gì?

Đây là cảnh báo mạnh mẽ về sự tăng tốc của các hiện tượng cực đoan, chứ không phải dự báo rằng mọi nơi trong lưu vực sẽ đi theo cùng một quỹ đạo. Xu hướng khí hậu khác biệt rõ rệt theo địa điểm, mùa và chỉ số được đo. Giá trị cốt lõi của nghiên cứu là chỉ ra những mô hình rủi ro cực đoan tại chỗ mà các số liệu bình quân trên diện rộng dễ bỏ qua. 212

Tương tự, bằng chứng hiện có không xác lập một ngưỡng duy nhất và chắc chắn mà tại đó toàn bộ rừng mưa Amazon đột ngột biến đổi. Các nghiên cứu về chuyển đổi tới hạn nhấn mạnh rằng mức rủi ro khác nhau theo từng vùng và phụ thuộc vào nhiều áp lực tương tác. 4

Những việc cần ưu tiên ngay

Ứng phó thực tế cần đồng thời giảm nguy cơ tức thời và các áp lực làm nguy cơ ấy nặng hơn:

• Mở rộng hệ thống cảnh báo sớm về nắng nóng, hạn hán, mực nước sông và cháy rừng để cộng đồng cùng cơ quan chức năng có thời gian chuẩn bị.
• Nâng cao năng lực phòng cháy và phản ứng nhanh, nhất là trong những mùa khô ngày càng nóng và thiếu nước.
• Bảo vệ rừng nguyên vẹn, giảm phá rừng và suy thoái rừng, bởi các yếu tố này có thể làm nhiệt độ địa phương tăng, xáo trộn mưa và kéo dài mùa khô. 5
• Hỗ trợ người bản địa và cộng đồng địa phương xây dựng kế hoạch về nước, y tế, đi lại và sinh kế phù hợp với điều kiện hạn hán, cháy rừng.
• Cắt giảm phát thải khí nhà kính, vì hạn chế ấm lên dài hạn là điều kiện thiết yếu để kìm đà leo thang của các đợt nóng cực đoan ở Amazon.

Bài học trung tâm rất rõ: rủi ro khí hậu tại Amazon không còn chỉ tập trung ở những vùng vốn đã được biết là chịu sức ép nặng nhất. Nắng nóng cực đoan và căng thẳng nước đang tăng tốc trên phạm vi rộng hơn, bao gồm cả các khu vực bắc trung tâm từng được coi là có sức chống chịu cao hơn. 28