Vì sao tháng 8/2026 trở thành tháng nóng và ẩm nhất từng được ghi nhận?

Tháng 8/2026 nổi bật không chỉ vì nóng trên phạm vi toàn cầu, mà còn vì lượng hơi nước mà khí quyển giữ lại. Một phân tích dựa trên bộ dữ liệu khí hậu ERA5 cho thấy đây là tháng 8 nóng nhất trong chuỗi số liệu này: cao hơn 1,65°C so với mốc tiền công nghiệp, và cao hơn tháng 8/2024 0,14°C. Cùng lúc đó, đây cũng là tháng ẩm nhất từng được ghi nhận trên toàn cầu. 16

Cách lý giải có cơ sở nhất là sự chồng lấp của hai yếu tố: xu thế ấm lên dài hạn do hoạt động của con người làm tăng nền nhiệt và độ ẩm; còn El Niño phát triển nhanh tạo thêm một lực đẩy ngắn hạn cho nhiệt độ toàn cầu, đồng thời làm dịch chuyển các kiểu hình thời tiết quy mô lớn. Tổ hợp này làm tăng khả năng xảy ra nắng nóng nguy hiểm và, ở những nơi hình thành bão, mưa cực đoan. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa nhiệt độ trung bình toàn cầu tự nó giải thích được một trận lũ, đợt nắng nóng hay cơn bão cụ thể.

Nóng hơn cũng đồng nghĩa với ẩm hơn

Khi khí quyển và bề mặt Trái Đất ấm lên, đại dương và đất liền bốc hơi mạnh hơn. Không khí ấm cũng có thể chứa nhiều hơi nước hơn. Phần hơi nước bổ sung này vừa làm tình trạng oi bức trầm trọng hơn, vừa cung cấp thêm nước cho mưa khi các hệ thống thời tiết đẩy không khí lên cao để ngưng tụ.

Đánh giá dựa trên ERA5 trong tháng 8 ghi nhận cả hai thành phần đều ở ngưỡng đặc biệt: nhiệt độ toàn cầu kỷ lục cho tháng 8 và lượng hơi nước khí quyển kỷ lục. 16 Sự kết hợp này đặc biệt đáng lo vì rủi ro sức khỏe do nóng không chỉ phụ thuộc nhiệt độ không khí. Độ ẩm cao khiến mồ hôi khó bay hơi hơn, làm suy giảm cơ chế làm mát tự nhiên của cơ thể.

Cần đọc kỷ lục này một cách thận trọng. Mức 1,65°C là độ lệch nhiệt độ của một tháng trong một bộ dữ liệu, không phải tuyên bố rằng ngưỡng nhiệt độ dài hạn 1,5°C của Thỏa thuận Paris đã bị vượt qua vĩnh viễn. Khi so sánh các kỷ lục khí hậu, bộ dữ liệu được dùng, giai đoạn tham chiếu và khoảng thời gian tính trung bình đều có ý nghĩa.

Lũ quét Bright Angel Canyon: thảm họa địa phương trong một nền khí hậu nóng và ẩm hơn

Trận lũ quét ngày 29/8 tại Grand Canyon, bang Arizona của Mỹ, cho thấy một khí quyển giàu hơi nước có thể trở nên nguy hiểm khi các điều kiện địa phương cùng hội tụ. Các nhà nghiên cứu tại Center for Western Weather and Water Extremes cho biết hơi ẩm nhiệt đới liên quan tới bão nhiệt đới Karina đã được đưa lên phía bắc, nuôi dưỡng mưa gió mùa ở phía đông Grand Canyon và gây lũ quét dọc suối Bright Angel Creek. Ít nhất hai người thiệt mạng và ít nhất 80 người phải được cứu hộ. 1

Nguyên nhân trực tiếp vẫn là những yếu tố khu vực và địa phương: hơi ẩm gió mùa, mưa dữ dội trong thời gian ngắn, địa hình hẻm núi dốc và tình trạng lưu vực. Các báo cáo cũng nêu hạn hán cùng vết sẹo của một vụ cháy rừng trước đó là những yếu tố có thể khiến đất dễ tạo dòng chảy xiết và lũ bùn đá hơn. 15

Sự phân biệt này rất quan trọng. Nóng lên ở quy mô khí hậu có thể làm nền thời tiết nóng và giàu hơi nước xuất hiện thường xuyên hơn, nhưng không thể thay thế việc giải thích đường đi của bão, thời điểm mưa, địa hình và điều kiện bề mặt đất — các yếu tố đã biến mưa lớn thành trận lũ chết người trong hẻm núi.

Vì sao El Niño trở thành tâm điểm của triển vọng khí hậu

El Niño là một kiểu dao động lặp lại giữa đại dương và khí quyển ở Thái Bình Dương, có thể làm tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu và thay đổi xác suất thời tiết theo mùa. Đầu tháng 9, Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cho biết hiện tượng đang phát triển này được dự báo tiếp tục mạnh lên, với xác suất gần 100% kéo dài đến tháng 2/2027. WMO cảnh báo rằng nếu diễn biến hiện tại tiếp tục, đây có thể là El Niño mạnh hơn bất kỳ sự kiện nào trong lịch sử quan trắc hiện đại.

Đó là dự báo, chưa phải kết luận chắc chắn. Tuy vậy, nó giúp lý giải vì sao các nhà khoa học dự kiến tín hiệu nóng toàn cầu còn duy trì ở mức cao và vì sao năm 2027 có thể đặc biệt nóng: tác động đầy đủ của El Niño lên nhiệt độ khí quyển toàn cầu thường thể hiện rõ sau khi sự ấm lên của đại dương đã phát triển.

Liệu 2026 có trở thành năm nóng nhất từng ghi nhận?

Câu trả lời phụ thuộc vào bộ dữ liệu và thời điểm ước tính. Bản cập nhật tháng 6 của Berkeley Earth đánh giá xác suất năm 2026 lập kỷ lục nóng mới là khoảng 12%; sang cập nhật tháng 7, con số tăng lên khoảng 69% khi triển vọng El Niño mạnh hơn. Sau tháng 8, một ước tính khác được nhà khoa học khí hậu Zeke Hausfather dẫn lại đưa xác suất lên gần 75%.

Những thay đổi này cho thấy xác suất xếp hạng nhiệt độ hằng năm là ước tính dựa trên mô hình, không phải quan sát cuối cùng. Kết luận thận trọng hơn vào thời điểm đó là: tháng 8 và El Niño đang phát triển đã làm tăng đáng kể khả năng 2026 trở thành năm nóng kỷ lục, nhưng thứ hạng chung cuộc vẫn phải chờ các tháng còn lại và cập nhật từ những bộ dữ liệu độc lập.

Cái giá của nắng nóng ở châu Âu

Châu Âu đã hứng chịu tác động nghiêm trọng của nắng nóng trước khi tháng 8 khép lại. Pháp ghi nhận mùa hè nóng nhất từng được thống kê, theo tuyên bố của Bộ trưởng Môi trường nước này và thông tin từ cơ quan khí tượng Météo-France. Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Italy cho biết đây là mùa hè nóng nhất của nước này kể từ năm 1950, với nhiệt độ trung bình từ tháng 6 đến tháng 8 là 24,3°C.

Dữ liệu tử vong ban đầu cũng cho thấy nắng nóng kéo dài nguy hiểm đến mức nào. Các báo cáo dựa trên EuroMOMO — mạng lưới giám sát tử vong tại châu Âu — ghi nhận hơn 10.000 ca tử vong vượt mức dự kiến trong giai đoạn nắng nóng đầu mùa. Tuy nhiên, đây là số tử vong do mọi nguyên nhân cao hơn mức nền dự kiến, không đồng nghĩa với số ca tử vong đã được xác định trực tiếp do nóng; các số liệu khi đó cũng vẫn đang được cập nhật.

Các tuyên bố về những kỷ lục nhiệt độ quốc gia cụ thể của Pháp trong tháng 9 chưa được bằng chứng được cung cấp xác nhận đầy đủ, nên không nên xem là dữ kiện đã được thiết lập trong bài viết này.

El Niño mạnh có thể báo hiệu gì cho mùa đông?

El Niño làm thay đổi xác suất, chứ không tạo ra cùng một kết quả ở mọi nơi hay bảo đảm thời tiết của cả mùa. Tại Mỹ, một El Niño mạnh thường làm dải thời tiết gây bão ở phía nam hoạt động hơn; vì vậy, một số vùng miền Nam có xu hướng ẩm hơn và mát hơn, trong khi các bang ở vành đai phía bắc có xu hướng ấm hơn và khô hơn.

Các nhận định rộng hơn rằng toàn bộ châu Âu và Đông Á chắc chắn có mùa đông mưa nhiều hoặc bão tố hơn cần được nhìn nhận thận trọng. Diễn biến theo mùa còn phụ thuộc dòng tia, điều kiện đại dương khu vực và nhiều kiểu hoàn lưu khác ngoài El Niño. Thông điệp thực tế không phải là một địa điểm nào đó chắc chắn sẽ ngập lụt hoặc có mưa trên trung bình, mà là El Niño rất mạnh có thể làm dịch chuyển đáng kể rủi ro — và cần theo dõi sát các dự báo chính thức của từng khu vực.

Bài học lớn hơn

Điểm khác thường của tháng 8/2026 là nhiệt độ cực cao và độ ẩm khí quyển kỷ lục xuất hiện đồng thời. Điều này không tạo ra mọi thảm họa tại chỗ, nhưng làm tăng mức rủi ro nền, nơi stress nhiệt, mưa lớn và lũ quét có thể trở nên tàn phá hơn. Khi El Niño được dự báo kéo dài sang đầu năm 2027, câu hỏi không còn đơn giản là biến động khí hậu hay xu thế ấm lên dài hạn quan trọng hơn. Vấn đề là hai yếu tố này sẽ tương tác ra sao tại từng khu vực, từng mùa và những cộng đồng dễ tổn thương. 16