Vì sao dầu diesel khan hiếm dù dầu thô chưa sốt?

Thị trường diesel đang chịu áp lực vì gián đoạn tập trung ở công đoạn biến dầu thô thành nhiên liệu sử dụng được. Thiệt hại và việc cắt giảm hoạt động tại các nhà máy lọc dầu ở Nga và Trung Đông, các hạn chế xuất khẩu của Nga cùng trở ngại đối với vận tải tàu chở dầu đã làm giảm nguồn cung cũng như khả năng giao diesel, nhiên liệu bay và nhiên liệu hàng hải. Điều này khiến thị trường còn rất ít dư địa để bổ sung tồn kho trước mùa tiêu thụ cao điểm vào mùa đông. 12

Nút thắt là nhiên liệu tinh chế, không nhất thiết là dầu thô

Dầu thô và diesel có liên quan nhưng không thể thay thế trực tiếp cho nhau. Dầu thô phải qua nhà máy lọc dầu để tạo ra các sản phẩm chưng cất trung bình như diesel và nhiên liệu bay; sau đó, nhiên liệu còn phải được vận chuyển đến người mua bằng tàu, đường ống hoặc xe bồn. Khi hoạt động lọc dầu hoặc vận chuyển sản phẩm bị gián đoạn, giá dầu thô có thể bớt căng thẳng hơn trong khi diesel vẫn trở nên khan hiếm.

Tại Hội nghị Dầu khí châu Á - Thái Bình Dương (APPEC), các lãnh đạo trong ngành mô tả đây là vấn đề thiếu sản phẩm tinh chế: nguồn cung từ Nga giảm khoảng 2 triệu thùng/ngày và từ Trung Đông giảm gần 2 triệu thùng/ngày, trong khi công suất lọc dầu dự phòng tại các khu vực khác rất hạn chế. 1 Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ước tính công suất chế biến của Trung Đông trong quý II thấp hơn 2,9 triệu thùng/ngày so với trước chiến sự và sẽ tiếp tục thấp hơn 2,2 triệu thùng/ngày trong quý III.

Điểm khác biệt này lý giải vì sao thị trường dầu thô dịu hơn không tự động giúp giá nhiên liệu hạ nhiệt. Giảm hoạt động lọc dầu có thể làm nhu cầu đối với dầu thô giảm, nhưng đồng thời cũng tạo ra ít diesel và nhiên liệu bay hơn.

Xung đột làm nguồn cung bị siết chặt ra sao

Nga: các đợt tấn công nhà máy lọc dầu và lệnh cấm xuất khẩu

Các cuộc tấn công của Ukraine vào nhà máy lọc dầu Nga đã làm gián đoạn một nguồn cung sản phẩm dầu mỏ quan trọng. Sau đó, Nga hạn chế xuất khẩu diesel, rút bớt các lô hàng khỏi thị trường quốc tế và buộc những khách hàng mua thường xuyên phải tìm nguồn thay thế. 56

Nga đã gia hạn lệnh cấm xuất khẩu diesel của các doanh nghiệp sản xuất đến hết ngày 30/9. Biện pháp này cũng áp dụng với nhiên liệu hàng hải và gasoil; những hạn chế riêng với diesel xuất khẩu của các đơn vị không sản xuất, xăng động cơ và nhiên liệu bay có thời hạn dài hơn. 4 Ngay cả các nước không mua trực tiếp diesel từ Nga cũng có thể chịu tác động, bởi những bên nhập khẩu khác sẽ cạnh tranh để mua cùng các lô hàng thay thế từ Mỹ, châu Âu và châu Á. 5

Trung Đông: giảm chế biến, vận chuyển khó khăn hơn

Xung đột Iran đã làm suy giảm hoạt động lọc dầu và cản trở lưu thông tàu chở dầu tại Trung Đông, vừa giảm khối lượng sản phẩm được sản xuất vừa làm việc giao các lô hàng hiện có kém hiệu quả hơn. 12 Đây là sức ép kép: ít sản phẩm rời khỏi nhà máy lọc dầu hơn, trong khi mỗi thùng hàng lại khó và tốn kém hơn để vận chuyển.

Các nhà máy lọc dầu cũng đang ưu tiên diesel và các sản phẩm có giá trị cao hơn thay vì dầu nhiên liệu. Lựa chọn này có thể giảm bớt một tình trạng thiếu hụt nhưng lại tạo ra tình trạng khác: dầu nhiên liệu dùng cho tàu biển và nhà máy điện được dự báo vẫn khan hiếm nghiêm trọng khi các nhà máy dồn ưu tiên cho diesel. 2

Giá và biên lợi nhuận kỷ lục đang phát tín hiệu gì

Các tín hiệu giá cho thấy nguồn cung giao ngay đang khan hiếm. Ngày 3/9, giá diesel trung bình tại Mỹ đạt kỷ lục 5,820 USD/gallon, theo GasBuddy; trong khi chênh lệch giá diesel so với dầu thô tại Mỹ — thước đo gần đúng giá trị gia tăng khi lọc dầu thô thành diesel — lên mức đỉnh trong phiên là 108,02 USD/thùng.

Chênh lệch này tăng cao là điều đáng chú ý, vì nó cho thấy áp lực không chỉ đến từ một thùng dầu thô đắt hơn. Nó phản ánh giá trị của một thùng diesel tinh chế tăng mạnh so với nguyên liệu đầu vào. Nói đơn giản, bên mua đang trả giá quyết liệt để có được nguồn nhiên liệu chưng cất trung bình sẵn có.

Thông thường, biên lợi nhuận lọc dầu cao sẽ khuyến khích các nhà máy tăng sản lượng. Nhưng thảo luận tại APPEC nhấn mạnh tình trạng thiếu công suất lọc dầu dự phòng, khiến ngành khó phản ứng nhanh. 1 Vì thế, tồn kho càng trở nên quan trọng: mức dự trữ mỏng sẽ ít tạo được vùng đệm hơn trước một mùa đông lạnh, một sự cố bất ngờ tại nhà máy lọc dầu hoặc một đợt gián đoạn mới trên các tuyến tàu chở dầu.

Vì sao châu Á và Trung Quốc quan trọng với cán cân toàn cầu

Nhập khẩu nhiên liệu chưng cất nhẹ và trung bình của châu Á được ước tính đạt 5,10 triệu thùng/ngày trong tháng 8, giảm từ 5,61 triệu thùng/ngày của tháng 7 và là mức thấp nhất kể từ khi chiến sự bắt đầu, theo dữ liệu Kpler được Reuters dẫn lại. 3 Nhập khẩu khu vực giảm là dấu hiệu nguồn hàng bị bó hẹp, không nhất thiết đồng nghĩa áp lực trên thị trường nhiên liệu đã dịu đi.

Lượng dầu thô nhập khẩu bằng đường biển của Trung Quốc đạt 7,14 triệu thùng/ngày trong tháng 8, nhích lên so với tháng 7 nhưng vẫn thấp hơn gần 40% so với trước xung đột Iran. Nhập khẩu dầu thô và hoạt động lọc dầu thấp hơn có thể kìm nhu cầu dầu thô toàn cầu, song cũng hạn chế khả năng xuất khẩu sản phẩm tinh chế từ Trung Quốc — nguồn có thể giúp giảm áp lực cho thị trường châu Á.

Với các nền kinh tế tiêu thụ nhiên liệu, chi phí diesel, nhiên liệu bay và nhiên liệu hàng hải cao có thể lan sang cước vận tải, hoạt động công nghiệp, phân phối thực phẩm và du lịch. Mức độ tác động phụ thuộc vào tồn kho trong nước, khả năng tiếp cận công suất lọc dầu, biến động tỷ giá, chính sách nhiên liệu của chính phủ và thời gian gián đoạn kéo dài bao lâu.

Theo dõi gì đến năm 2027

Kịch bản gần nhất là giá các sản phẩm tinh chế tiếp tục biến động, thay vì giá dầu thô tăng đều và kéo dài. Thị trường có thể hạ nhiệt nếu các nhà máy bị hư hại hoạt động trở lại, xuất khẩu của Nga phục hồi, vận tải tại Trung Đông bình thường hóa hoặc nhu cầu suy yếu đủ để tái cân bằng cung - cầu. Ngược lại, tồn kho thấp và công suất dự phòng hạn chế khiến giá diesel đặc biệt dễ tổn thương trước các gián đoạn mới. 12

Giá trên thị trường kỳ hạn cũng phản ánh rủi ro này: Reuters đưa tin trong tháng 8 rằng hợp đồng diesel kỳ hạn tại châu Âu được giao dịch cao hơn khoảng 35% so với mức bình quân giai đoạn 2024-2025 cho đến năm 2027; hợp đồng dầu sưởi tại Mỹ, một chuẩn tham chiếu cho diesel, cao hơn khoảng 42%. Đây là kỳ vọng của thị trường, không phải sự bảo đảm. Nhưng chúng nhấn mạnh bài học cốt lõi: chỉ khôi phục nguồn cung dầu thô sẽ không đủ để giải quyết tình trạng thắt chặt, nếu công suất lọc dầu và các tuyến thương mại nhiên liệu chưa hồi phục.

Kết luận

Tình trạng siết chặt nhiên liệu toàn cầu là một nút thắt ở khâu lọc dầu và logistics. Hạn chế xuất khẩu của Nga, thiệt hại nhà máy lọc dầu liên quan đến chiến sự và gián đoạn vận tải tại Trung Đông đã làm mất đi nguồn diesel cùng các nhiên liệu liên quan vốn có thể linh hoạt điều tiết thị trường, trong lúc nhu cầu mùa đông đang đến gần. Biên lợi nhuận diesel kỷ lục cho thấy thùng nhiên liệu tinh chế bổ sung đang khan hiếm; nếu không có thêm công suất lọc dầu vận hành hiệu quả hoặc luồng thương mại thông suốt hơn, thị trường vẫn dễ đối mặt với thiếu hụt cục bộ và các đợt tăng giá đột ngột. 1