Mỹ muốn G20 mở đường cho AI học từ tác phẩm có bản quyền

Mỹ đang thúc giục các nước G20 xây dựng quy tắc cho phép doanh nghiệp AI dùng sách, âm nhạc, hình ảnh và các tác phẩm sáng tạo có bản quyền để huấn luyện mô hình, đồng thời vẫn bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo. Trọng tâm của đề xuất là “fair use” (sử dụng hợp lý) — học thuyết trong luật bản quyền Mỹ có thể cho phép sử dụng tác phẩm mà không cần xin phép trong một số trường hợp. 1

Mỹ muốn cân bằng đổi mới với quyền tác giả

Tại cuộc họp G20 về công nghệ ở Chapel Hill, bang North Carolina, Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick kêu gọi các chính phủ chấp nhận những khuôn khổ cho phép AI học từ tác phẩm của người sáng tạo. Theo ông, các nước cần bảo vệ nghệ sĩ và nhà phát minh, nhưng không nên dựng lên rào cản làm nghẽn thế hệ đổi mới tiếp theo. 1

Tuy nhiên, lời kêu gọi này chưa trả lời các câu hỏi then chốt: trường hợp nào phải có sự cho phép của tác giả; người sáng tạo có được trả tiền hay không; và các biện pháp bảo vệ sẽ được thực thi thế nào. Đây là điểm đặc biệt nhạy cảm vì luật bản quyền khác nhau giữa các quốc gia, còn tính hợp pháp của việc dùng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện AI vẫn đang gây tranh cãi.

Tranh chấp dữ liệu huấn luyện đã ra tòa

Anthropic, OpenAI, Google và Meta đều đang đối mặt với các vụ kiện từ tác giả, nhà xuất bản, tổ chức truyền thông cùng những chủ thể sáng tạo khác. Bên nguyên cho rằng tác phẩm của họ đã bị sử dụng không được phép trong quá trình phát triển AI; trong khi các công ty lập luận việc huấn luyện mô hình bằng các tài liệu đó là hợp pháp. 1

Trong vụ tranh chấp giữa OpenAI với The New York Times và các tờ báo khác, Bộ Tư pháp Mỹ đã nói với tòa rằng hoạt động huấn luyện AI nhìn chung cấu thành “sử dụng hợp lý” đối với tài liệu có bản quyền. 1

Dù vậy, đây là lập trường pháp lý của chính phủ Mỹ, không phải phán quyết cuối cùng cho mọi vụ việc. Việc một hành vi có thuộc phạm vi “fair use” hay không vẫn phụ thuộc vào các tình tiết cụ thể và quá trình xét xử. Vì thế, các vụ kiện đang diễn ra có thể ảnh hưởng lớn đến cả mô hình kinh doanh AI lẫn khả năng kiểm soát tác phẩm của người sáng tạo.

Lập luận về việc chỉ quản lý những rủi ro đã hiện hữu

Thảo luận về bản quyền diễn ra song song với quan điểm rộng hơn của Mỹ: tránh ban hành các quy định AI quá bao quát. CEO Nvidia Jensen Huang kêu gọi các chính phủ không xây dựng luật xoay quanh những “tác hại mang tính lý thuyết”, mà nên xử lý các vấn đề cụ thể, đã xuất hiện trong thực tế. 1

Cách tiếp cận này ưu tiên điều chỉnh những rủi ro đã được chứng minh, thay vì áp đặt sẵn các hạn chế rộng cho một công nghệ. Người ủng hộ cho rằng nó giúp duy trì tốc độ đổi mới; ngược lại, những người hoài nghi có thể cho rằng chờ đến khi thiệt hại xảy ra mới hành động sẽ tạo ra khoảng trống bảo vệ. Cuộc họp G20 chưa giải quyết được bất đồng này.

Tuyên bố G20 nói gì về quy định AI?

Tuyên bố chung của G20 nêu rằng các quy định chuyên biệt cho AI trong tương lai nên chỉ giới hạn ở những “vấn đề mới” mà luật hiện hành chưa bao quát. Trung Quốc đã ký tuyên bố, dù nước này vốn đã có các quy định AI trên diện rộng. 1

Định hướng này gắn với lo ngại rằng các yêu cầu quản lý nặng nề có thể tác động đến lợi nhuận và lộ trình phát triển sản phẩm của ngành: chẳng hạn làm chậm việc phát hành mô hình mới, hoặc buộc doanh nghiệp thay đổi cách sản phẩm vận hành để đáp ứng yêu cầu về an ninh. 1

Điểm cân bằng vẫn còn bỏ ngỏ

Thông điệp từ G20 cho thấy một thỏa hiệp chính sách đang được theo đuổi: để nhà phát triển AI có không gian tiếp cận dữ liệu huấn luyện theo nguyên tắc “fair use”, nhưng phải bảo vệ những người tạo ra các tác phẩm làm nên giá trị của dữ liệu ấy.

Song, phần khó nhất vẫn chưa được định nghĩa. Khi chưa có quy tắc rõ ràng về cấp phép, thù lao, sự đồng ý và chế tài thực thi, ranh giới giữa thúc đẩy AI và bảo vệ bản quyền sẽ tiếp tục được quyết định bởi luật của từng nước cùng các vụ kiện đang diễn ra. 1