Mỹ ủng hộ OpenAI trong vụ kiện với The New York Times: Vì sao dữ liệu huấn luyện AI được coi là vấn đề cạnh tranh quốc gia?

Lập trường của chính quyền Trump là sự hậu thuẫn chính sách đáng kể cho OpenAI trong tranh chấp bản quyền với The New York Times, nhưng không phải phán quyết của tòa và cũng không ràng buộc các tòa án khác. Ý kiến này đưa cuộc chiến bản quyền AI vào khung tranh luận rộng hơn: khả năng tiếp cận dữ liệu huấn luyện được Chính phủ Mỹ xem là vấn đề về năng lực cạnh tranh và an ninh quốc gia. 3

Chính phủ Mỹ lập luận gì?

Bộ Tư pháp Mỹ đã gửi một bản trình bày quan điểm tới tòa án liên bang ở Manhattan, ủng hộ lập luận của OpenAI rằng việc huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) trên tác phẩm có bản quyền nhìn chung có thể là “sử dụng hợp lý” (fair use) theo luật bản quyền Mỹ. 3

Lý lẽ cốt lõi là mô hình AI không đơn thuần tái bản các bài viết hay cuốn sách đã đọc. Thay vào đó, nó dùng dữ liệu để học các mối quan hệ thống kê trong ngôn ngữ, rồi tạo ra đầu ra mới. Chính phủ đồng thời nhấn mạnh đây không phải tấm “lá chắn” cho mọi hành vi: đầu ra cụ thể xâm phạm bản quyền, hoặc việc thu thập dữ liệu từ nguồn bất hợp pháp, vẫn là những vấn đề pháp lý riêng. 3

Vì sao Washington coi đây là vấn đề khoa học và an ninh quốc gia?

Theo hồ sơ của chính phủ, một ngành AI mạnh tại Mỹ có ý nghĩa đối với tiến bộ khoa học, cơ hội kinh tế, thịnh vượng và an ninh quốc gia. Lập luận của họ là nếu các công ty phải xin phép hoặc thanh toán cho từng tác phẩm trong khối dữ liệu huấn luyện khổng lồ, quá trình phát triển AI ở Mỹ có thể bị cản trở so với các đối thủ nước ngoài. 3

Phó Tổng chưởng lý Stanley Woodward mô tả mục tiêu chính sách là duy trì một lĩnh vực AI Mỹ có sức cạnh tranh. 13 Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick nêu cách diễn đạt bổ sung: các nước nên cho phép AI huấn luyện trên tác phẩm của nhà sáng tạo, đồng thời tìm cơ chế bảo vệ nghệ sĩ. 25

Điều này chưa quyết định vụ kiện của The New York Times

Bản nộp của Bộ Tư pháp là một “statement of interest” — văn bản nêu quan điểm của chính phủ — chứ không phải bản án. Thẩm phán Sidney Stein sẽ vẫn phải áp dụng luật bản quyền và đánh giá bốn yếu tố của học thuyết fair use dựa trên chứng cứ của vụ án. 13

Dù vậy, sự can thiệp của chính phủ có trọng lượng đáng kể trong làn sóng kiện tụng nhằm vào OpenAI, Microsoft, Anthropic, Meta và các nhà phát triển AI khác. Các phán quyết ở cấp phúc thẩm về sau, chứ không phải ý kiến này của Bộ Tư pháp, mới có thể tạo ra tiền lệ ràng buộc. 13

The New York Times cáo buộc gì?

The New York Times cho rằng OpenAI và Microsoft đã sao chép, sử dụng hàng triệu bài báo của họ mà không được phép để huấn luyện mô hình AI. Tờ báo lập luận rằng các sản phẩm sau đó có thể cạnh tranh với hoặc tái tạo nội dung của Times, từ đó làm suy giảm giá trị hoạt động báo chí và thị trường cấp phép nội dung. 36

Về phía OpenAI, công ty nói các mô hình của mình được huấn luyện trên dữ liệu công khai và hoạt động này được bảo vệ bởi nguyên tắc fair use. 6

“Tính chuyển hóa” vẫn là điểm chưa ngã ngũ

Trọng tâm pháp lý là liệu việc dùng tác phẩm để huấn luyện AI có đủ tính chuyển hóa (transformative) hay không — tức đã tạo ra mục đích hoặc đặc tính mới khác đáng kể so với bản gốc.

Các phán quyết đầu tiên ở Mỹ chưa đưa ra một quy tắc thống nhất. Trong vụ kiện liên quan đến Anthropic, thẩm phán William Alsup gọi việc huấn luyện trên các cuốn sách được mua hợp pháp là hành vi “điển hình của tính chuyển hóa”. Tuy nhiên, ông phân biệt điều đó với việc tải xuống và lưu giữ bản sao sách lậu, vốn có thể là hành vi xâm phạm độc lập. 114

Một số quyết định khác nhấn mạnh hơn đến bằng chứng về việc thay thế thị trường hoặc gây thiệt hại cho thị trường cấp phép. Vì thế, tòa án có thể vẫn coi hoạt động phân tích trong quá trình huấn luyện là có tính chuyển hóa, nhưng tiếp tục xem xét liệu nó có gây tổn hại cho thị trường hiện có hoặc thị trường cấp phép mới hình thành hay không. 112

Câu hỏi lớn còn bỏ ngỏ

Tranh chấp không chỉ xoay quanh việc AI có đổi mới hay không. Vấn đề chưa được giải quyết là: việc sao chép ở quy mô lớn để huấn luyện mô hình, cùng nguy cơ đầu ra tái tạo nội dung hoặc thay thế thị trường của tác phẩm gốc, có đáp ứng điều kiện fair use trong từng vụ án cụ thể hay không. 13

Lập trường của chính quyền Trump cho thấy Mỹ muốn bảo vệ không gian phát triển AI rộng rãi vì lý do cạnh tranh quốc tế. Nhưng quyền kiểm soát và lợi ích kinh tế của các nhà xuất bản, tác giả và nghệ sĩ sẽ vẫn là phần đối trọng mà các tòa án phải cân nhắc.