Kế hoạch “Mua hàng châu Âu” của EU: Quy tắc 50% có thể thay đổi đấu thầu công ra sao?

Ủy ban châu Âu dự kiến trình Đạo luật Mua sắm công vào ngày 9/9, sau khi mốc thời gian trước đó bị lùi. Đây mới là đề xuất: văn bản còn có thể thay đổi và phải được Nghị viện châu Âu cùng Hội đồng Liên minh châu Âu (EU) thông qua trước khi trở thành luật. 1719

Điểm đáng chú ý nhất là mua sắm công — tức việc cơ quan nhà nước chi tiền mua hàng hóa, dịch vụ hoặc xây dựng công trình — có thể được EU sử dụng rõ rệt hơn như một công cụ chính sách công nghiệp và an ninh kinh tế, thay vì chủ yếu chọn giá thấp nhất.

Một bộ quy tắc thay cho ba chỉ thị

Theo dự thảo được đưa tin, EU sẽ bãi bỏ và thay thế ba chỉ thị mua sắm công chủ chốt từ năm 2014 — dành cho khu vực công, lĩnh vực tiện ích và hợp đồng nhượng quyền — bằng một quy định duy nhất. Khác với chỉ thị, quy định có hiệu lực trực tiếp tại các nước thành viên, không cần từng nước chuyển hóa thành luật trong nước. 18

Mục tiêu được nêu cho đợt sửa đổi là đơn giản hóa thủ tục, tạo khuôn khổ nhất quán hơn và bổ sung công cụ nhằm củng cố chủ quyền cũng như an ninh kinh tế của EU. 18

Với doanh nghiệp dự thầu, điều này có thể đồng nghĩa một sân chơi thống nhất hơn giữa các nước EU. Nhưng đổi lại, các điều kiện do Brussels đặt ra về xuất xứ và mức độ phụ thuộc chuỗi cung ứng sẽ có sức nặng lớn hơn trên toàn khối.

Quy tắc 50% thực chất là gì?

Tên gọi “Buy European” có thể gây hiểu nhầm. Dự thảo không đặt ra yêu cầu chung rằng mọi cơ quan công quyền chỉ được mua hàng sản xuất tại EU. Thay vào đó, cơ quan mời thầu có thể có thêm quyền ưu tiên nguồn cung châu Âu trong các hợp đồng lớn hoặc lĩnh vực được coi là chiến lược.

Các biện pháp được đưa tin gồm:

• cho phép loại hồ sơ thầu ở các hợp đồng công lớn nếu dưới 50% hàm lượng liên quan có xuất xứ từ EU; 19
• có thể mở ưu đãi cho các nước đối tác cung cấp quyền tiếp cận thị trường mua sắm công có đi có lại;
• tạo lợi thế cho doanh nghiệp EU trong các ngành chiến lược; 19
• giảm mức độ đặt nặng tiêu chí giá thấp nhất khi một gói mua sắm có thể tạo ra phụ thuộc chiến lược hoặc rủi ro an ninh.

Các chi tiết quyết định tác động thực tế — như hợp đồng nào chịu ngưỡng 50%, cách tính và kiểm chứng “hàm lượng”, trường hợp miễn trừ, hay cách xử lý phần đầu vào từ nước đối tác — vẫn chưa chốt. Bản công bố chính thức và quá trình lập pháp sau đó có thể khác đáng kể so với dự thảo đã được đưa tin. 19

Vì sao Trung Quốc được xem là đối tượng chính?

Bản dự thảo được đưa tin không nêu đích danh Trung Quốc. Tuy nhiên, hướng đi này được nhìn nhận rộng rãi là phản ứng trước lo ngại của EU về sự phụ thuộc vào nhà cung ứng bên ngoài, đặc biệt là vai trò của Trung Quốc trong nguyên liệu thiết yếu và chuỗi cung ứng công nghiệp. Reuters cho biết các biện pháp dự kiến nhằm hạn chế phụ thuộc nước ngoài, trong bối cảnh thâm hụt thương mại EU–Trung Quốc nới rộng. 19

EU đã có một tiền lệ cụ thể. Ngày 19/6/2025, Ủy ban châu Âu lần đầu sử dụng Công cụ Mua sắm công Quốc tế (IPI) để hạn chế doanh nghiệp Trung Quốc tham gia các gói thầu thiết bị y tế tại EU trị giá trên 5 triệu euro. Với các hồ sơ trúng thầu liên quan, tỷ trọng đầu vào thiết bị y tế có xuất xứ Trung Quốc cũng bị giới hạn ở mức không quá 50%, trừ trường hợp không có nguồn thay thế. Ủy ban nói biện pháp này xuất phát từ kết luận rằng các nhà sản xuất thiết bị y tế EU bị phân biệt đối xử trong thị trường mua sắm công của Trung Quốc.

Biện pháp về thiết bị y tế chỉ nhắm vào một lĩnh vực và ngưỡng giá trị cụ thể. Đạo luật Mua sắm công nếu được thông qua sẽ là thay đổi rộng hơn đối với nền tảng luật mua sắm của EU.

Sức ép từ ngành công nghiệp: việc làm, chi phí và năng lực cạnh tranh

Các nhóm công nghiệp châu Âu đang thúc giục Brussels hành động mạnh hơn. Eurometal — tổ chức đại diện cho lợi ích phân phối và gia công kim loại — dự báo EU có thể mất 300.000 việc làm sản xuất trong phần còn lại của năm 2026 do cạnh tranh gia tăng từ các nhà cung ứng linh kiện Trung Quốc. Đây là dự báo của một hiệp hội ngành, không phải số liệu sa thải đã được xác nhận hay dự báo việc làm chính thức. 616

Ngày 7/9, nhóm này tổ chức biểu tình tại Brussels với 10 quan tài mang tính biểu tượng, nhằm nêu bật lo ngại về năng lực cạnh tranh, việc làm công nghiệp và các nhà máy châu Âu. 21

Những người ủng hộ điều kiện mua sắm chặt hơn cho rằng nhà sản xuất EU phải gánh áp lực chi phí từ năng lượng, nghĩa vụ liên quan đến carbon và các yêu cầu quản lý khác, trong khi cạnh tranh với hàng nhập khẩu giá rẻ. Tuy nhiên, các lập luận đó không tự động chứng minh ưu tiên trong đấu thầu sẽ giữ được việc làm hoặc nâng cao sức cạnh tranh. Bài toán chính sách nằm ở sự đánh đổi giữa xây dựng năng lực sản xuất bền vững trong EU và duy trì cạnh tranh mở, giá mua thấp cho khu vực công.

Lập luận “có đi có lại” và nguy cơ trả đũa

Ủy ban châu Âu mô tả các hạn chế mua sắm là công cụ nhằm giành quyền tiếp cận thị trường công bằng, có đi có lại, thay vì đóng cửa hoàn toàn thị trường EU. Biện pháp năm 2025 trong lĩnh vực thiết bị y tế được thiết kế để khuyến khích Trung Quốc chấm dứt đối xử bất lợi với doanh nghiệp và sản phẩm EU.

Việc cân nhắc ưu đãi cho các nước có thỏa thuận mua sắm công mang tính tương hỗ cũng đi theo logic này: đối tác mở cửa tương xứng cho doanh nghiệp EU có thể nhận được điều kiện tiếp cận thuận lợi hơn.

Bình luận có liên hệ với Trung Quốc chỉ trích kế hoạch cải tổ này là bảo hộ mậu dịch, cho rằng loại các nhà cung ứng Trung Quốc có giá cạnh tranh có thể khiến cơ quan công quyền châu Âu phải trả chi phí cao hơn và thị trường ít cạnh tranh hơn. Phản ứng này cho thấy rủi ro ngoại giao và thương mại: một cơ chế ưu tiên rộng hơn của EU có thể dẫn tới tranh chấp pháp lý, biện pháp đối phó thương mại hoặc rào cản mới đối với hàng xuất khẩu châu Âu.

Còn những bước nào trước khi thành luật?

Việc Ủy ban trình đề xuất chỉ là điểm khởi đầu. Nghị viện châu Âu và Hội đồng EU — cơ quan đại diện cho chính phủ các nước thành viên — phải đàm phán và phê chuẩn văn bản cuối cùng. Lịch trình lập pháp của Nghị viện đặt mục tiêu hoàn tất đàm phán vào quý IV/2027, nhưng đây không phải thời hạn bảo đảm. 17

Các điểm khó có thể bao gồm:

• loại hợp đồng và ngành nào được áp dụng điều kiện liên quan đến xuất xứ;
• cách tính, xác minh hàm lượng từ EU và từ các đối tác;
• các ngoại lệ để bảo đảm khả năng cạnh tranh, chi phí hợp lý và nguồn cung liên tục;
• sự tương thích với các cam kết mua sắm công quốc tế; và
• mức độ chấp nhận của các nước thành viên đối với một cơ chế tập trung hơn, áp dụng trực tiếp trên toàn EU.

Mua sắm công như một phần của chính sách “giảm rủi ro”

Đạo luật Mua sắm công nằm trong xu hướng rộng hơn của EU: dùng tiêu chí hàm lượng nội địa, phát thải carbon thấp và khả năng chống chịu chuỗi cung ứng cho các ngành chiến lược. Chẳng hạn, Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp được đề xuất riêng có các yêu cầu về hàm lượng sản xuất tại EU và tiêu chí carbon thấp đối với một số khoản chi công về sản xuất và công nghệ. 20

Ngay cả khi dự luật mua sắm chưa được chốt, định hướng của Brussels đã khá rõ: tiền mua sắm công không chỉ nhằm tìm ra báo giá thấp nhất, mà còn được kỳ vọng hỗ trợ năng lực công nghiệp, khả năng chống chịu chuỗi cung ứng và quyền tiếp cận thị trường có đi có lại. Liệu luật cuối cùng có đạt được các mục tiêu đó mà không làm tăng chi phí, giảm cạnh tranh hoặc châm ngòi trả đũa hay không sẽ phụ thuộc vào các cuộc đàm phán sắp tới. 171819