Vụ tấn công Erbil và tuyên bố phá hủy khí cầu giám sát của Mỹ: Những gì biết được

Thông tin hiện có cho thấy đợt tấn công bằng tên lửa và UAV của Iran đã nhằm vào khu vực liên quân gần Sân bay quốc tế Erbil ngày 2/9, và một khí cầu giám sát buộc dây liên quan đến Mỹ được các nguồn an ninh Kurdistan cho là đã bị phá hủy. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng công khai độc lập đủ để xác nhận toàn bộ tuyên bố rộng hơn của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC): rằng hệ thống giám sát, cơ sở sửa chữa, kho thiết bị kỹ thuật và bồn nhiên liệu đều đã bị phá hủy hoàn toàn. 2120

Tại Erbil: đâu là phần đã có cơ sở?

IRGC nói họ đã tiến hành một đòn đánh phối hợp bằng tên lửa và UAV nhằm vào các cơ sở của Mỹ gần Erbil. Theo tuyên bố của phía Iran, mục tiêu gồm một trung tâm sửa chữa, kho thiết bị kỹ thuật, bồn nhiên liệu và hệ thống khí cầu giám sát buộc dây. 1420

Phần được củng cố đáng kể nhất trong các thông tin công khai là việc khí cầu bị mất. Hai nguồn an ninh Kurdistan nói với Rudaw rằng IRGC đã đánh trúng và phá hủy hệ thống Tethered Aerostat Radar System (TARS) — khí cầu radar neo bằng dây, hoạt động trên không phận Erbil. 21

Dù vậy, đây vẫn không phải là bản đánh giá thiệt hại chính thức từ Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) hay quân đội Mỹ. Thông tin này giúp xác nhận tương đối đáng tin cậy về việc khí cầu đã bị phá hủy, nhưng không tự động chứng minh rằng mọi mục tiêu trên mặt đất mà IRGC nêu tên đều bị đánh hỏng hoặc ngừng hoạt động.

Cục Chống khủng bố của Chính quyền Khu vực Kurdistan (CTD) cho biết lực lượng liên quân đã đánh chặn và bắn hạ 10 UAV mang thuốc nổ trong không phận tỉnh Erbil. CTD nói không có thương vong; khung thời gian được các báo cáo đề cập là rạng sáng 2/9. 6

Vì vậy, kết luận thận trọng nhất là: khí cầu giám sát đã bị mất và khu vực mục tiêu hứng chịu một cuộc tấn công thực tế; còn quy mô thiệt hại đối với các hạng mục khác, cơ chế gây hư hại và tác động vận hành vẫn chưa được xác nhận công khai.

Vì sao một khí cầu radar lại là mục tiêu đáng chú ý?

Khí cầu giám sát buộc dây là một nền tảng quan sát bền bỉ: được treo ở độ cao nhất định trong thời gian dài, mang radar và có thể đi kèm cảm biến quang điện. So với máy bay hoặc UAV phải luân phiên cất cánh, nó có ưu thế duy trì giám sát liên tục quanh căn cứ và các hướng tiếp cận.

Một hệ thống như vậy có thể hỗ trợ cảnh báo sớm trước UAV bay thấp, rocket, máy bay hoặc hoạt động trên bộ. Việc mất khí cầu có thể làm giảm năng lực cảm biến tại chỗ và khiến việc phát hiện, phân loại hay dẫn bắn phòng không khó khăn hơn trong ngắn hạn.

Song điều đó không có nghĩa Mỹ mất toàn bộ năng lực giám sát. Radar mặt đất, máy bay, vệ tinh và các khí tài khác trong khu vực có thể bù đắp một phần. Không có đủ dữ liệu công khai để đánh giá loại cảm biến cụ thể, tầm bao phủ, mức độ sẵn sàng hoạt động, hoặc liệu hệ thống tại Erbil đã được thay thế hay khôi phục hay chưa.

Thời điểm nhạy cảm trước hạn rút quân khỏi Iraq

Đợt tấn công diễn ra khi Mỹ được cho là đang hướng tới hoàn tất việc rút lực lượng khỏi Iraq trước ngày 30/9, đồng thời khép lại sứ mệnh quân sự của liên quân quốc tế chống ISIS tại nước này. 1

Trong bối cảnh đó, việc đánh vào một khí tài giám sát dễ nhận diện mang ý nghĩa vượt ra ngoài thiệt hại vật chất: nó cũng gửi tín hiệu rằng hạ tầng còn lại của liên quân vẫn dễ bị tổn thương trong giai đoạn chuyển tiếp. Đây là nhận định về ý nghĩa chiến lược có thể có, không phải xác nhận về mục tiêu hay ý đồ chính thức của Iran.

Eo biển Hormuz: một mặt trận leo thang khác, với nhiều thông tin đối nghịch

Căng thẳng tại Erbil diễn ra cùng lúc với các vụ việc trên Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược nối Vịnh Ba Tư với biển Arab. Những diễn biến này bao gồm tuyên bố của Iran về việc nhắm vào tàu liên quan tới Mỹ và tàu chở dầu, tuyên bố của Mỹ về việc đáp trả các mối đe dọa đối với tàu hải quân, cùng các vụ tấn công hoặc bị cho là tấn công nhằm vào tàu thương mại. Các tuyên bố của các bên không nên được xem là bằng chứng độc lập về kết quả thực tế. 910

Trong một vụ việc trước đó, truyền thông Iran nói một tàu chiến Mỹ bị tên lửa đánh trúng khi đi vào Hormuz. CENTCOM bác bỏ, khẳng định không tàu hải quân Mỹ nào bị trúng đòn; phía Mỹ cũng nói các tàu hàng mang cờ Mỹ đã đi qua eo biển an toàn. 5

Theo CENTCOM, Mỹ đã tấn công ba tàu chở dầu Iran sau khi các tàu hải quân Mỹ bị tên lửa nhắm tới. Sau đó, IRGC cho biết họ đã nhắm vào ba tàu chở dầu đi theo tuyến bị Iran coi là không được phép, cùng ba tàu có liên hệ với Mỹ ở khu vực khác. Việc quy trách nhiệm, mức độ thiệt hại và tính hợp pháp của từng vụ việc vẫn còn bị các bên tranh cãi. 39

Rủi ro với vận tải thương mại là có thật, kể cả khi thủ phạm hoặc chi tiết chưa rõ. Ngày 1/9, hai tàu chở dầu bị tấn công cách nhau chỉ vài phút khi đi qua eo biển; trong đó có một tàu chở dầu thô thuộc sở hữu của Saudi Aramco bị trúng các “vật thể bay không rõ nguồn gốc”, theo công ty đánh giá rủi ro hàng hải Marisks. 2

Đánh giá tổng thể

Erbil và Hormuz phản ánh một vòng xoáy leo thang chung: Iran tìm cách thách thức hiện diện quân sự và khả năng tiếp cận hàng hải của Mỹ thông qua các cuộc tấn công hoặc tuyên bố tấn công vào mục tiêu dễ thấy; Washington đáp trả bằng đánh chặn, hoạt động thực thi trên biển và các đòn đánh mà họ mô tả là phòng vệ.

Nguy cơ trước mắt không chỉ là đối đầu trực tiếp Mỹ–Iran. Các tuyên bố chiến thắng chưa được kiểm chứng, các vụ việc liên quan tàu thương mại và sức ép từ thời hạn rút quân khỏi Iraq đều có thể làm gia tăng khả năng tính toán sai, khiến con đường hạ nhiệt căng thẳng trở nên khó khăn hơn.