Nút thắt nằm ở nhà máy lọc dầu, không chỉ ở nguồn dầu thô

Dầu thô chỉ là nguyên liệu đầu vào. Thứ hộ gia đình, hãng hàng không, đội xe tải và nhà máy thực sự sử dụng là diesel, xăng, nhiên liệu bay và naphtha — các sản phẩm phải được chế biến tại nhà máy lọc dầu rồi vận chuyển qua những tuyến logistics hoạt động thông suốt.

Vì vậy, dầu thô vẫn có thể hiện diện trên thị trường trong khi nhiên liệu thành phẩm lại khan hiếm và đắt hơn. Nếu công suất lọc dầu suy giảm, tàu hàng bị gián đoạn và các nước sản xuất giữ nhiên liệu cho thị trường nội địa, dầu thô có thể bị chuyển hướng hoặc mắc kẹt, còn sản phẩm dùng được thì thiếu.

Nút thắt là năng lực chế biến và vận chuyển

Nhà máy lọc dầu biến dầu thô thành nhiều sản phẩm khác nhau. Khi một nhà máy phải dừng, giảm công suất hoặc thiếu nguyên liệu đầu vào, không thể bù ngay phần diesel hay xăng bị mất chỉ bằng cách khai thác thêm dầu thô ở nơi khác.

Xung đột tại Trung Đông đã làm gián đoạn xuất khẩu dầu thô và nguyên liệu đầu vào, khiến ngày càng nhiều nhà máy lọc dầu và doanh nghiệp hóa dầu châu Á giảm công suất, đóng một số phân xưởng hoặc tuyên bố bất khả kháng. Sinopec được cho là muốn giảm sản lượng chế biến hơn 10% so với kế hoạch ban đầu vì thiếu nguồn cung.2 Các nhà máy tại khu vực Vùng Vịnh, vốn thường xuất nhiên liệu đã lọc sang châu Á, cũng chịu tác động.3

Nga là một nguồn gián đoạn lớn khác. Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine đã khiến khoảng 700.000 thùng/ngày công suất chế biến dầu thô của Nga ngừng hoạt động tại 16 địa điểm trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 5.5 Điều này tác động trực tiếp đến thị trường sản phẩm dầu: lượng diesel, xăng và các nhiên liệu khác dành cho tiêu dùng nội địa hoặc xuất khẩu đều giảm.

Quy mô của nút thắt này không nhỏ. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết các nhà máy lọc dầu toàn cầu xử lý 80,9 triệu thùng/ngày trong tháng 7, thấp hơn gần 5 triệu thùng/ngày so với cùng kỳ năm trước; công suất ở những nơi khác chưa đủ để bù đắp tình trạng nghẽn nguồn cung sản phẩm.

Hạn chế xuất khẩu làm cú sốc vật chất nặng hơn

Thiệt hại vật chất càng nghiêm trọng nếu các nước sản xuất ưu tiên giữ nhiên liệu trong nước.

Lệnh cấm xuất khẩu diesel, xăng và nhiên liệu bay của Trung Quốc vào tháng 3 nhằm bảo vệ nguồn cung nội địa sau gián đoạn từ Trung Đông. Nhưng động thái này đồng thời rút khỏi thị trường châu Á một nguồn cung có vai trò cân bằng đúng lúc người mua đang phải tìm lựa chọn thay thế.3 Đến tháng 9, các nguồn tin thương mại dự báo Trung Quốc sẽ cho phép xuất khẩu nhiên liệu đã lọc ở mức ổn định khi kiểm soát được nới lỏng.1 Đây có thể giảm bớt áp lực, nhưng không thể lập tức khôi phục công suất lọc dầu bị hư hại hay bình thường hóa các tuyến thương mại.

Nga cũng đã thay đổi vai trò trên thị trường sản phẩm dầu. Reuters đưa tin nước này, vốn từng là nhà xuất khẩu nhiên liệu lớn, đã trở thành nước nhập khẩu sau khi các đợt tấn công vào nhà máy lọc dầu gây thiếu hụt nguồn cung.1

Vì sao giá diesel có thể tăng nhanh hơn giá dầu thô?

Một sự cố lọc dầu làm giảm nguồn cung nhiên liệu thành phẩm, nhưng không nhất thiết xóa bỏ lượng dầu thô vốn được đưa vào nhà máy đó. Khoảng chênh này có thể đẩy crack spread — chênh lệch giữa giá sản phẩm đã lọc và chi phí dầu thô để sản xuất ra nó — lên cao.

Diesel đặc biệt quan trọng vì là nhiên liệu của vận tải đường bộ, xây dựng, nông nghiệp, khai khoáng và máy phát điện dự phòng. Goldman Sachs đánh giá diesel là tâm điểm của đợt siết chặt thị trường lọc dầu, khi các sự cố liên quan đến chiến sự ở Nga và Trung Đông hạn chế hoạt động lọc dầu toàn cầu.5 Các báo cáo sau đó cho biết ngân hàng này đã nâng hơn gấp đôi dự báo lợi nhuận lọc dầu diesel vì các cuộc tấn công tiếp tục bóp chặt một hệ thống vốn đã căng thẳng.5

Giá diesel và nhiên liệu bay cao hơn sẽ làm tăng chi phí vận tải và vận hành. Giá naphtha tăng lại truyền sang toàn bộ chuỗi hóa chất, từ nhựa, bao bì, dung môi, sơn phủ đến nhiều đầu vào của ngành chế tạo.

Naphtha biến cú sốc năng lượng thành vấn đề sản xuất

Naphtha là sản phẩm của quá trình lọc dầu, đồng thời là nguyên liệu thiết yếu cho hóa dầu. Các nhà máy cracking hơi ở châu Á lấy hơn 60% nguyên liệu naphtha từ Trung Đông, nên ngành hóa chất khu vực đặc biệt dễ tổn thương trước gián đoạn dòng hàng qua Vịnh Ba Tư.2

Nhật Bản cho thấy rõ hệ quả. Reuters đưa tin vào tháng 4 rằng các doanh nghiệp Nhật phụ thuộc vào naphtha hoặc sản phẩm có nguồn gốc từ naphtha đã dừng nhận đơn hàng hoặc cắt giảm sản lượng, dù chính phủ trấn an rằng nguồn cung vẫn đủ.4 Cụm từ “phá sản vì naphtha” xuất hiện trên truyền thông Nhật nên được hiểu là cách mô tả tâm lý lo ngại và áp lực nguồn cung của doanh nghiệp, không phải số liệu đã được xác minh về các vụ mất khả năng thanh toán.5

Nhật Bản cũng có các biện pháp giảm thiểu. Nước này cho biết đã tăng nhập khẩu naphtha ngoài Trung Đông và duy trì hoạt động lọc dầu trong nước; lượng hàng đã mua trước cùng tồn kho được dự kiến đáp ứng nhu cầu qua tháng 6.13 Tuy nhiên, dự trữ quốc gia và đa dạng hóa nguồn mua chỉ giúp kéo dài thời gian ứng phó, chứ không thể sửa ngay hệ thống sản xuất và vận tải đang bị gián đoạn.

Dầu thô Nga có thể trở thành áp lực bổ sung

Vấn đề trước mắt chủ yếu là công suất chế biến và phân phối sản phẩm đã lọc. Tuy nhiên, triển vọng dầu thô Nga cũng xấu đi.

IEA đã hạ dự báo nguồn cung dầu của Nga sau các cuộc tấn công liên tiếp vào hạ tầng lọc dầu, kho chứa và vận tải, dự báo sản lượng của Nga giảm khoảng 3%, xuống 8,9 triệu thùng/ngày trong năm 2026.19 Rystad Energy dự báo sản lượng dầu thô Nga bình quân 8,95 triệu thùng/ngày trong năm 2026 và khoảng 8,6 triệu thùng/ngày vào năm 2027.22

Các dự báo nháp của chính phủ Nga được Reuters dẫn lại cũng chỉ ra sản lượng năm 2026 thấp hơn. Dù vậy, Phó thủ tướng Alexander Novak cho rằng mức giảm chỉ mang tính tạm thời và sản lượng sẽ tăng trở lại khi các nhà máy lọc dầu hoàn tất bảo dưỡng.1718 Sự khác biệt giữa các dự báo cho thấy thời gian gián đoạn vẫn là một ẩn số lớn.

Điều gì có thể giúp thị trường hạ nhiệt?

Nguồn dầu thô dồi dào, tự nó, là chưa đủ. Để tình trạng siết chặt giảm bền vững, cần đồng thời có:

• sửa chữa nhà máy lọc dầu và khôi phục công suất vận hành bình thường;
• vận chuyển dầu thô, naphtha và nhiên liệu thành phẩm ổn định qua các tuyến hàng hải trọng yếu;
• khôi phục xuất khẩu nhiên liệu từ các nhà cung cấp lớn; và
• lượng tồn kho đủ để bắc cầu trong thời gian chờ khắc phục sự cố.

Những điều chỉnh này thường mất nhiều thời gian hơn thay đổi sản lượng tại mỏ dầu. Các phân xưởng lọc dầu chuyên biệt không dễ thay thế, trong khi luồng hàng bị đảo lộn và hạn chế xuất khẩu có thể giữ thị trường khu vực trong tình trạng căng thẳng. Đó là lý do chỉ nhìn vào lượng dầu thô sẵn có sẽ không phản ánh đầy đủ giá cả hay khả năng tiếp cận các loại nhiên liệu và nguyên liệu hóa dầu mà nền kinh tế thực sự cần.