Iran tăng gấp đôi giá xăng vượt hạn mức nhưng vẫn giữ trợ cấp: Tín hiệu gì?

Iran không xóa bỏ cơ chế trợ giá xăng, mà chỉ tăng mạnh giá ở phần tiêu thụ vượt hạn mức. Từ ngày 8/9, xăng mua sau 110 lít đầu tiên trong tháng sẽ có giá 10.000 toman/lít, tăng từ 5.000 toman. Trong khi đó, 60 lít đầu vẫn có giá 1.500 toman/lít và 50 lít tiếp theo giữ ở 3.000 toman/lít. 416

Điểm then chốt là mô hình ba bậc giá này. Nó khiến người dùng nhiều xăng phải trả cao hơn, đồng thời giữ giá thấp cho mức sử dụng cơ bản — một lợi ích mà nhiều hộ gia đình Iran coi là phần quan trọng trong cam kết an sinh của nhà nước. Đây là cải cách trợ cấp ở phần biên: nhằm tiết kiệm ngân sách và hạn chế nhu cầu, nhưng không phải chịu toàn bộ rủi ro chính trị của việc tăng giá đồng loạt.

Ba bậc giá xăng mới hoạt động thế nào?

Mức tiêu thụ hằng tháng	Giá từ ngày 8/9
60 lít đầu tiên	1.500 toman/lít
50 lít tiếp theo	3.000 toman/lít
Phần vượt 110 lít	10.000 toman/lít

Như vậy, chỉ bậc giá cao nhất thay đổi. Giới chức Iran cho biết mục tiêu của biện pháp là cân bằng cung - cầu và củng cố cái họ gọi là “năng lực chống chịu quốc gia”. 16

Về thực chất, chính phủ dồn mức tăng vào nhóm lái xe tiêu thụ nhiều, thay vì tăng tiền xăng của phần hạn mức ban đầu. Cách làm này có thể thu hẹp gánh nặng tài khóa từ trợ giá và giảm động lực tiêu thụ thêm, trong khi vẫn duy trì một lớp bảo vệ dễ thấy cho nhu cầu đi lại thông thường.

Vì sao Tehran tăng giá vào lúc này?

Thời điểm áp dụng cho thấy sức ép kinh tế đang gia tăng. Các thông tin về chính sách này liên hệ việc tăng giá với tình trạng thiếu nhiên liệu, các lệnh trừng phạt kinh tế mới của Mỹ và lạm phát cao mà các hộ gia đình Iran đang đối mặt. 316 Hệ thống xăng được trợ giá trở nên khó duy trì hơn khi nhà nước phải xoay xở với thương mại bị hạn chế, chi phí tăng và áp lực lên ngân sách công.

Vì vậy, không nên hiểu quyết định này là Iran từ bỏ trợ cấp. Sau điều chỉnh, hai bậc hạn mức vẫn thấp hơn rất nhiều so với giá 10.000 toman/lít của phần vượt định mức. Tehran đang thu hẹp trợ cấp đúng ở phần tiêu thụ vượt quá mức được bảo vệ hằng tháng.

Khác biệt này đặc biệt quan trọng về chính trị. Chính phủ có thể mô tả mức tăng ở bậc ba là khoản chi phí dành cho người dùng nhiều; còn tăng giá ở hai bậc đầu sẽ tác động ngay đến số đông người lái xe hơn và khó kiểm soát hệ quả xã hội hơn.

Sức ép lên vận tải dầu mỏ làm bài toán khó hơn

Điều chỉnh giá nhiên liệu diễn ra trong bối cảnh đối đầu quanh hoạt động dầu mỏ và vận tải biển của Iran leo thang. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết lực lượng Mỹ đã tấn công ba tàu chở dầu Iran sau khi Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) phóng tên lửa đạn đạo về phía hai tàu chiến Hải quân Mỹ. Theo phía Mỹ, một tàu bị vô hiệu hóa ngoài khơi đảo Kharg, một tàu khác gần Jask và tàu thứ ba bị phá hủy ở Vịnh Oman. 67

Đảo Kharg có ý nghĩa đặc biệt vì nằm gần đầu mối xuất khẩu dầu chủ yếu của Iran. Các thông tin riêng rẽ cho biết một tàu chở dầu đang hướng đến cảng đầu cuối Kharg đã bị vô hiệu hóa trong một chiến dịch trước đó của Mỹ, khi Washington tái áp đặt phong tỏa các cảng Iran. 2 Trong khi đó, phía Iran nói IRGC đã nhắm vào ba tàu dầu và ba tàu có liên hệ với Mỹ tại eo biển Hormuz sau các đợt tấn công của Mỹ. 15

Những báo cáo này chưa cho phép xác định đầy đủ tác động kinh tế đối với doanh thu dầu mỏ của Iran. Tuy nhiên, chúng cho thấy chi phí nhiên liệu trong nước, khả năng tiếp cận tuyến vận tải và năng lực xuất khẩu không thể tách rời. Áp lực lên tàu thuyền và cảng biển có thể làm phức tạp dòng thương mại và nguồn thu; khi đó, một cơ chế trợ giá nhiên liệu tốn kém trong nước càng khó tài trợ hơn.

Dấu hiệu chịu sức ép, không đồng nghĩa suy sụp

Quyết định về xăng cho thấy sức ép kinh tế đã tác động đến chính sách trong nước. Iran đang yêu cầu nhóm sử dụng nhiên liệu nhiều nhất gánh thêm chi phí, song vẫn giữ xăng giá thấp cho 110 lít đầu mỗi tháng.

Nhưng sẽ là sai lầm nếu biến điều đó thành dự báo đơn giản về sụp đổ chính trị hoặc kiềm chế quân sự. Các vụ đáp trả được báo cáo trên biển cho thấy Iran vẫn có năng lực và ý chí phản ứng tại vùng biển khu vực, ngay cả khi đội tàu dầu và tuyến thương mại của nước này dễ tổn thương hơn. 1512

Kết luận thận trọng hơn là: Tehran đang cố duy trì dư địa xoay xở. Họ dùng hạn mức và giá phân tầng để quản lý gánh nặng kinh tế, đồng thời tránh cắt đột ngột một lợi ích có độ nhạy cảm xã hội rất cao.

Vì sao giá xăng là vấn đề chính trị dễ bùng phát ở Iran?

Lãnh đạo Iran có lý do rõ ràng để thận trọng. Reuters cho biết đợt tăng giá mới nhất từng được thảo luận rồi trì hoãn do lo ngại nó có thể châm ngòi cho các cuộc biểu tình mới.

Nỗi lo này bắt nguồn từ tháng 11/2019, khi việc tăng giá xăng bất ngờ cùng cơ chế hạn mức đã kích hoạt biểu tình, nhanh chóng mang màu sắc chính trị. Đợt trấn áp sau đó gây thương vong nghiêm trọng, dù các ước tính khác nhau: Reuters dẫn lời các quan chức Bộ Nội vụ cho con số khoảng 1.500 người chết, còn Amnesty International báo cáo hơn 300 người thiệt mạng.

Bối cảnh đó giúp lý giải thiết kế hiện nay. Việc giữ nguyên hạn mức 60 lít đầu và 50 lít tiếp theo không chỉ là lựa chọn kinh tế; nó còn là biện pháp giảm rủi ro chính trị, để cải cách ít lộ diện và ít gây tổn thương diện rộng hơn một đợt tăng giá chung.

Kết luận

Động thái của Iran nên được hiểu là cải cách ở phần biên. Chính phủ đã tăng gấp đôi giá xăng với người dùng vượt 110 lít mỗi tháng, nhưng vẫn duy trì các bậc giá trợ cấp bảo vệ nhu cầu tiêu thụ thông thường. 416

Chính sách này phản ánh áp lực từ lạm phát, trừng phạt và gián đoạn thương mại trong lúc căng thẳng trên biển làm tăng tính dễ tổn thương của hệ thống vận chuyển và xuất khẩu dầu Iran. 2613 Nhưng cấu trúc thận trọng của nó cũng phản ánh một bài học trong nước mà Tehran đã nhiều lần chứng kiến: xăng không chỉ là đầu vào của nền kinh tế, mà còn là một quyền lợi xã hội có sức nóng chính trị lớn.