ChatGPT đã làm thị trường viết thuê bài luận ở Kenya sụp đổ ra sao

Trong nhiều năm, hàng nghìn cử nhân Kenya kiếm sống bằng việc viết bài luận và các bài tập được chấm điểm cho sinh viên ở nước ngoài. Đây là hành vi thiếu trung thực trong học thuật, nhưng đồng thời cũng là một nguồn thu nhập có thật trong thị trường lao động số vốn thiếu các lựa chọn ổn định. ChatGPT đã đảo lộn bài toán kinh tế ấy: người từng phải trả tiền cho freelancer nay có thể tạo một bản nháp dùng được gần như ngay lập tức. Các bài tường thuật cho thấy thị trường tập trung tại Nairobi đã co lại gần như về con số không. 13

Vì sao Kenya trở thành trung tâm của những “học giả trong bóng tối”?

Ngành này phát triển trong thị trường toàn cầu rộng hơn về gian lận theo hợp đồng (contract cheating): sinh viên thuê người viết bài luận, luận văn hoặc các sản phẩm học tập khác rồi nộp dưới tên mình. Nghiên cứu mô tả Nairobi là một đầu mối lớn của nền kinh tế sản xuất tri thức ngầm này, với nguồn cung từ hàng chục nghìn người Kenya trẻ, có trình độ học vấn cao. 11

Một số điều kiện đã khiến công việc này trở nên khả thi:

• Nguồn người viết đông và có năng lực. Cử nhân Kenya có thể viết bằng tiếng Anh cho khách hàng ở Mỹ, Anh và nhiều nơi khác. 1
• Kết nối số và các nền tảng xuyên biên giới. Internet tốc độ cao với chi phí thấp xuất hiện tại Kenya khoảng năm 2009, giúp việc nhận gia công trực tuyến dễ tiếp cận hơn. 9
• Động lực kinh tế mạnh. Khi thiếu việc làm chính thức và các cơ hội khác, nhiều người trẻ tìm đến công việc tự do và vi nhiệm vụ trên mạng để kiếm thu nhập.
• Nhu cầu từ sinh viên ở nước ngoài. Các “xưởng bài luận” và môi giới không chính thức kết nối người viết với sinh viên muốn giao khoán bài tập được đánh giá. 11

Con số khoảng 40.000 người viết ở Nairobi nên được hiểu là ước tính tại thời kỳ đỉnh điểm được các bài báo gần đây nêu lại, chứ không phải một cuộc thống kê chính xác về toàn bộ những người từng tham gia. 13

Vì sao nghề này từng có thu nhập cao hơn nhiều lựa chọn tại chỗ?

Với từng người viết, thị trường này có thể đem lại mức thu nhập khó tìm thấy trong đúng chuyên ngành họ đã học. Chẳng hạn, Teresios Bundi ước tính đã viết hơn 2.500 bài luận trong 12 năm. Theo các bài tường thuật, ông thường nhận 40–70 USD cho mỗi bài trước khi thị trường co hẹp. 56

Hệ sinh thái này cũng nuôi sống các bên trung gian. Richard Eshilache cho biết từng thuê hơn 100 người viết vào năm 2022. Điều đó cho thấy đây không chỉ là tập hợp những freelancer làm việc riêng lẻ, mà còn có những người tìm đơn và phân công việc. 5

ChatGPT đã thay đổi phép tính của khách hàng

ChatGPT ra mắt vào cuối năm 2022, đem đến cho sinh viên một phương án rẻ, riêng tư và tức thời hơn so với thuê người viết. Sản phẩm AI không cần phải xuất sắc để gây xáo trộn thị trường; chỉ cần đủ dùng với nhóm khách hàng vốn đã sẵn sàng mua bài tập làm thay.

Sự dịch chuyển ấy làm giảm nhu cầu đối với cả người viết lẫn môi giới. Các báo cáo mô tả số đơn ít đi, đơn giá giảm và một ngành nghề thu hẹp nhanh chóng. 158 Với Bundi và nhiều người khác, đây không đơn thuần là một công cụ mới để đưa vào quy trình làm việc: nó xóa đi phần lớn lý do khách hàng phải trả tiền cho sản phẩm do con người tạo ra ngay từ đầu. 56

Phần việc còn lại hẹp hơn — và vẫn có vấn đề

Một số người từng viết thuê được cho là chuyển sang biên tập bài luận do AI tạo ra: sửa lỗi, thay đổi câu chữ, thêm trích dẫn hoặc cố làm văn bản trông giống người viết hơn. 46 Đây là một ngách nhỏ hơn, kém ổn định hơn so với viết bài từ đầu, và vẫn gắn với gian lận theo hợp đồng thay vì hỗ trợ học thuật chính đáng.

Những người khác tìm đến các việc trực tuyến liền kề như gán nhãn dữ liệu, chỉnh sửa ảnh và các tác vụ liên quan đến AI. Các công việc này có thể đem lại cơ hội thu nhập, nhưng không phải sự thay thế bảo đảm cho thị trường cũ. Lao động qua nền tảng có thể biến động, cạnh tranh toàn cầu khốc liệt và cũng dễ bị chuẩn hóa — chính đặc điểm đã khiến việc viết bài luận trở nên có thể tự động hóa. 29

Bài học cho chiến lược việc làm số của Kenya

Trải nghiệm của Kenya cho thấy một điểm yếu cốt lõi của chiến lược dựa vào các tác vụ trực tuyến có thể xuất khẩu và lặp lại. Những lợi thế từng mở ra thị trường toàn cầu — kết nối internet, năng lực tiếng Anh và lực lượng lao động có kỹ năng — cũng khiến loại công việc này trở thành mục tiêu dễ bị các hệ thống AI thay thế ở quy mô toàn cầu. 9

Bài học rộng hơn không phải là việc làm số không có tương lai. Điều cần thận trọng là coi các tác vụ từ xa mang tính thường quy như một nấc thang nghề nghiệp bền vững. Các hướng đi vững hơn có lẽ cần chuyên môn theo lĩnh vực, trách nhiệm rõ ràng, quan hệ khách hàng dựa trên niềm tin và công việc mà phán đoán của con người có giá trị trực tiếp. Bên cạnh phát triển kỹ năng, bảo vệ lao động cũng quan trọng: một báo cáo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới về kinh tế số Kenya kêu gọi hiện đại hóa quy định lao động, mở rộng các bảo vệ cơ bản cho người làm hợp đồng và tăng tính minh bạch của thuật toán.

Thị trường viết thuê ở Kenya được xây dựng trên một dịch vụ có vấn đề nghiêm trọng về đạo đức. Dù vậy, sự sụp đổ của nó vẫn phơi bày một thực tế lớn hơn của thị trường lao động: khi AI khiến một đầu ra số mang tính chuẩn hóa trở nên dồi dào, freelancer từng cung cấp đầu ra đó có thể mất sức mặc cả và thu nhập với tốc độ đặc biệt nhanh. 13