Chiến sự Ukraine mở rộng sang cảng Biển Đen và nhà máy lọc dầu Nga

Cuộc chiến Nga–Ukraine đang mở rộng từ các mục tiêu quân sự sang khả năng xuất khẩu, vận tải biển và cung ứng nhiên liệu của mỗi bên. Nga gia tăng sức ép lên các cảng và tàu hàng của Ukraine tại Biển Đen; còn Ukraine dùng drone tầm xa nhắm vào nhà máy lọc dầu, hậu cần dầu mỏ và tàu thuyền của Nga. Hệ quả không dừng ở chiến trường: thủy thủ và lao động cảng đối diện nguy hiểm lớn hơn, xuất khẩu nông sản Ukraine bị thu hẹp, Nga thiếu nhiên liệu trong nước, còn thị trường diesel thế giới bị siết nguồn cung.101722

Tuyến xuất khẩu Biển Đen của Ukraine bị gây sức ép

Ba cảng nước sâu Odesa, Chornomorsk và Pivdennyi (còn gọi là Yuzhny) là mắt xích chủ chốt trong thương mại đường biển của Ukraine, đặc biệt với ngũ cốc và các loại hàng hóa cần thiết cho nền kinh tế thời chiến. Reuters cho biết Nga đã tăng cường tấn công các cảng nước sâu này trong tháng 7, và các đợt đánh vào hạ tầng xuất khẩu tại vùng Odesa tiếp diễn sang tháng 9.1720

Ngày 25/8, Bộ Quốc phòng Nga tuyên bố đã tấn công ba tàu chở hàng và một tàu chở dầu ở Pivdennyi, thêm một tàu hàng ở Odesa, cùng hạ tầng cảng tại hai nơi này và kho chứa nhiên liệu tại Chornomorsk. Nga nói một số tàu chở vật tư cho quân đội Ukraine; đây là tuyên bố của phía Nga và chưa nên xem là thông tin đã được kiểm chứng độc lập.18

Trước đó, Nga cũng đưa ra các tuyên bố tương tự về việc tập kích cơ sở cảng và tàu ở Odesa, Chornomorsk. Tác động không chỉ là thiệt hại của một con tàu hay một bến cảng: các đợt tấn công lặp lại có thể làm gián đoạn bốc xếp, tăng mức độ nguy hiểm cho thủy thủ và chủ tàu, đồng thời làm suy giảm độ tin cậy của tuyến xuất khẩu đường biển quan trọng nhất của Ukraine.2021

Tàu dân sự và thủy thủ ở tuyến đầu rủi ro

Thiệt hại về con người là trực tiếp. Giới chức Ukraine cho biết một vụ tập kích bằng tên lửa vào tàu chở ngô khiến 10 người thiệt mạng, đa số là người nước ngoài. Theo cơ quan công tố vùng Odesa, được Reuters dẫn lại, Nga đã đánh trúng 28 tàu dân sự và làm 21 người chết trong giai đoạn 20/6–20/7.22

Các con số trên là thống kê của phía Ukraine, chưa phải tổng số đã được kiểm toán độc lập. Tuy vậy, hệ quả vận hành đã thể hiện rõ: một số chủ tàu ngừng đưa tàu đến các cảng Biển Đen của Ukraine; đến cuối tháng 7, giới giao dịch và phân tích ước tính các đợt tấn công đã làm Ukraine mất khoảng 1/3 năng lực xuất khẩu ngũ cốc qua các cảng Biển Đen.22

Ukraine cũng đã tấn công tàu của Nga tại Biển Đen và biển Azov. Giữa tháng 7, chỉ huy lực lượng drone Ukraine nói lực lượng này đã nhắm vào tàu chở dầu, tàu hàng khô và tàu kéo; phía Nga cũng báo cáo các cuộc tấn công nhằm mục tiêu hàng hải Ukraine. Các thông tin này cho thấy hậu cần thương mại và hàng hải đã trở thành một mặt trận leo thang hai chiều, dù mọi tuyên bố thời chiến từ cả hai phía đều cần được thận trọng đánh giá.19

Chiến dịch drone của Ukraine làm xáo trộn cán cân nhiên liệu Nga

Ukraine nhiều lần dùng drone tầm xa tấn công hạ tầng chế biến dầu của Nga. Khi áp dụng các biện pháp xử lý tình trạng thiếu hụt xăng, diesel và giá nhiên liệu tăng, Nga đã viện dẫn các đợt drone Ukraine tập kích có hệ thống vào nhà máy lọc dầu.10

Một nhận định thường được nhắc tới là từ 20% đến 40%, hoặc hơn, công suất lọc dầu của Nga đã bị vô hiệu hóa. Tuy nhiên, các nguồn được cung cấp chỉ củng cố kết luận rộng hơn rằng tình trạng ngừng hoạt động là nghiêm trọng và tái diễn; chúng không xác lập một tỷ lệ hiện tại, duy nhất và được xác minh độc lập cho toàn bộ công suất lọc dầu Nga. Một số số liệu được dẫn thực chất đề cập đến năng lực xuất khẩu dầu của Nga, chứ không phải công suất lọc dầu. Kết luận thận trọng hơn là: chiến dịch này đã gây gián đoạn đủ lớn đối với sản xuất nhiên liệu, ảnh hưởng đến nguồn cung nội địa và chính sách xuất khẩu của Nga.210

Lệnh hạn chế xuất khẩu diesel lan tác động ra thế giới

Nga bắt đầu cấm xuất khẩu diesel từ ngày 8/7 nhằm tăng nguồn cung trong nước sau các gián đoạn tại nhà máy lọc dầu. Lệnh này sau đó được kéo dài đến ngày 30/9, đồng thời bao gồm nhiên liệu hàng hải và gasoil do các nhà sản xuất Nga xuất khẩu.110

Tác động lên xuất khẩu là đáng kể. Dữ liệu theo dõi tàu do Bloomberg tổng hợp cho thấy xuất khẩu diesel và gasoil của Nga chỉ còn 80.000 thùng/ngày trong bảy ngày đầu tháng 8, mức thấp nhất trong nhiều năm.5

Diesel là nhiên liệu thiết yếu cho vận tải hàng hóa, nông nghiệp, xây dựng và công nghiệp. Vì thế, việc Nga giảm xuất khẩu đã tác động đến các thị trường ngoài nước Nga. Ngay sau khi lệnh cấm được công bố trong tháng 7, giá hợp đồng tương lai diesel tại Mỹ tăng 11%; chênh lệch giá giữa gasoil châu Âu và dầu thô Brent cũng lên mức kỷ lục khi đó.11 Các báo cáo sau đó tiếp tục liên hệ đà tăng giá diesel với các đợt tấn công nhà máy lọc dầu ở Nga và Saudi Arabia, bên cạnh rủi ro nguồn cung từ xung đột tại Trung Đông.39

Theo dữ liệu GasBuddy được Reuters dẫn lại, giá diesel bình quân tại Mỹ đạt mức kỷ lục 5,820 USD/gallon vào đầu tháng 9. Tuy nhiên, sẽ không chính xác nếu quy hoàn toàn diễn biến này cho các đòn drone của Ukraine: các sự cố lọc dầu chồng chéo và gián đoạn nguồn cung do địa chính trị cũng là những yếu tố quan trọng.13

Cuộc đọ sức về sức bền kinh tế

Diễn biến hiện nay có thể được nhìn như cuộc cạnh tranh về khả năng duy trì nền kinh tế thời chiến. Nga gây sức ép lên năng lực đưa ngũ cốc và hàng xuất khẩu của Ukraine ra Biển Đen. Ukraine tìm cách hạn chế khả năng Nga biến dầu thô thành nhiên liệu, tạo doanh thu xuất khẩu và bảo đảm nguồn cung cho thị trường nội địa.

Chiến lược đó kéo theo rủi ro cho cả những người và thị trường ở xa nơi giao tranh. Thủy thủ và công nhân cảng làm việc trong môi trường nguy hiểm hơn; doanh nghiệp xuất khẩu Ukraine bị hạn chế đường ra biển; còn gián đoạn lọc dầu và xuất khẩu diesel của Nga có thể làm chi phí nhiên liệu quốc tế tăng lên. Quy mô thiệt hại thay đổi nhanh và nhiều tuyên bố từ chiến trường vẫn còn tranh cãi, nhưng xu hướng đã rõ: hạ tầng thương mại và nguồn cung nhiên liệu đang trở thành những mặt trận trung tâm của cuộc chiến.11722