Israel bác lộ trình Gaza: Vì sao giai đoạn chuyển tiếp hậu chiến có thể bị đình trệ

Israel phản đối lộ trình của Hội đồng Hòa bình (Board of Peace) chủ yếu vì vấn đề trình tự và quyền kiểm soát. Thủ tướng Benjamin Netanyahu bác văn kiện 15 điểm, đồng thời tuyên bố Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) sẽ không rút quân cho đến khi Hamas được giải giáp một cách “thực chất”. Theo ông, điều đó phải bao gồm toàn bộ vũ khí, không phải việc giao nộp mang tính biểu tượng hoặc một phần. 26

Lập trường này mâu thuẫn với khuôn khổ được thiết kế để kết hợp việc Hamas giải giáp với rút quân Israel theo từng giai đoạn, triển khai lực lượng ổn định quốc tế và chuyển hoạt động quản trị thường nhật khỏi tay Hamas. 14 Vì vậy, nếu các cơ quan Israel không phối hợp với những tổ chức triển khai khuôn khổ này, bất đồng chính trị sẽ trở thành trở ngại trực tiếp cho việc thực thi.

Điểm nghẽn cốt lõi: giải giáp trước, hay song song với rút quân?

Lộ trình của Hội đồng Hòa bình nhằm đưa Gaza sang giai đoạn hậu chiến: Hamas từ bỏ vũ khí, lực lượng Israel rút dần, còn Lực lượng Ổn định Quốc tế (International Stabilization Force) phối hợp với một lực lượng cảnh sát Palestine mới để bảo đảm an ninh. 117

Israel không phủ nhận mục tiêu giải giáp Hamas. Điều họ phản đối là cơ chế và thời điểm thực hiện. Netanyahu nói rằng việc rút quân không thể bắt đầu trước khi Hamas được giải giáp hoàn toàn và một cách đáng tin cậy. 26 Trái lại, các tường thuật về lộ trình mô tả tiến trình trong đó rút quân và giải giáp được liên kết theo từng chặng, thay vì coi việc giải giáp hoàn tất, đã được kiểm chứng là điều kiện tiên quyết. 14

Khác biệt này quyết định ai sẽ có quyền đánh giá ngưỡng an ninh đã được đáp ứng hay chưa. Theo cách diễn đạt của Israel, các nhà chức trách Israel trên thực tế sẽ giữ ảnh hưởng mang tính quyết định đối với việc liệu mức độ giải giáp có đủ để cho phép rút quân hay không.

Vì sao việc không hợp tác có thể làm kế hoạch tê liệt?

Các thông tin công khai được cung cấp ở đây xác nhận rõ rằng Israel đã bác lộ trình. Tuy nhiên, chúng chưa làm rõ đầy đủ phạm vi, thẩm quyền chính thức hoặc chuỗi chỉ huy đằng sau từng trường hợp được cho là quan chức quân sự hay dân sự Israel từ chối hợp tác.

Dù vậy, sự không hợp tác sẽ có tác động lớn, bởi triển khai không chỉ cần một thỏa thuận ngoại giao. Một sứ mệnh chuyển tiếp cần các dàn xếp thực tế về nhân sự, thiết bị, hoạt động kiểm tra, phối hợp an ninh và di chuyển trong Gaza. Lực lượng dự kiến được lập ra để hỗ trợ an ninh sau khi Hamas giải giáp, song hành với một cơ cấu cảnh sát Palestine mới, trong khi một cơ quan kỹ trị Palestine tiếp quản quản trị dân sự. 110

Nếu thiếu phối hợp ổn định, các thiết chế này có thể tồn tại trên giấy tờ nhưng không thể triển khai hay vận hành hiệu quả.

Chính trị liên minh làm thỏa hiệp trở nên khó hơn

Việc Netanyahu bác lộ trình diễn ra trong bối cảnh ông chịu sức ép từ cánh hữu trong chính trường Israel. Itamar Ben-Gvir công khai gọi thỏa thuận là “không thể chấp nhận”, trong khi một số quan chức và bộ trưởng cấp cao được đưa tin đã thúc giục Netanyahu tuyên bố rõ rằng Israel sẽ không tuân theo các điều khoản buộc IDF bắt đầu rút quân. 210

Các thông tin hiện có cho thấy tính toán liên minh cầm quyền và yếu tố bầu cử làm gia tăng áp lực chống lại một thỏa thuận có rút quân, bố trí an ninh quốc tế hoặc chuyển giao hành chính cho phía Palestine. Tuy nhiên, không nên coi đó là lời giải thích duy nhất cho lập trường của Israel. Lý do Netanyahu công khai nêu ra là an ninh: Hamas phải bị giải giáp hoàn toàn và không còn khả năng đe dọa lực lượng Israel hay dân thường Israel. 26

Quyền tiếp cận Gaza là điểm yếu thực tế của lộ trình

Thành bại của lộ trình phụ thuộc vào khả năng tiếp cận Gaza và hoạt động an toàn tại đây. Nhân sự quốc tế không thể kiểm chứng việc loại bỏ vũ khí, xây dựng hiện diện ổn định hay hỗ trợ một cơ quan quản trị mới nếu không có cơ chế di chuyển và an ninh có thể dự báo được.

Điều đó tạo thành một vòng luẩn quẩn:

1. Israel tuyên bố sẽ không rút quân cho đến khi việc giải giáp hoàn tất. 26
2. Lộ trình dự kiến lực lượng ổn định quốc tế và chính quyền chuyển tiếp Palestine sẽ là một phần của tiến trình đi sau hoặc đi cùng với giải giáp và rút quân theo giai đoạn. 14
3. Những thiết chế này cần quyền tiếp cận và phối hợp thực tế để thực hiện nhiệm vụ. 110

Nếu các bên không thống nhất được thứ tự các bước — hoặc không thống nhất được bên nào xác minh việc tuân thủ — quá trình chuyển tiếp có thể đình trệ, ngay cả khi họ cùng tuyên bố mục tiêu là ngăn Hamas duy trì quyền kiểm soát vũ trang.

Kết luận

Sự phản đối của Israel không đơn thuần là tranh cãi về câu chữ ngoại giao. Nó thách thức sự đánh đổi nền tảng của lộ trình: chuyển tiếp an ninh, rút quân theo giai đoạn và thay đổi cơ chế quản trị được dự kiến phải tiến hành cùng nhau. Netanyahu thay vào đó yêu cầu Hamas phải được giải giáp hoàn toàn, có kiểm chứng, trước bất kỳ đợt rút quân nào của IDF. 26

Khoảng cách này đặt Hội đồng Hòa bình trước phép thử lớn nhất. Một kế hoạch hậu chiến không thể được triển khai chỉ bằng sự ủng hộ quốc tế hay các cam kết bằng văn bản; nó còn cần hợp tác tại thực địa để kiểm chứng giải giáp, triển khai nhân sự an ninh và mở đường cho chuyển tiếp dân sự. Chừng nào Israel và Hội đồng chưa giải quyết được tranh cãi về trình tự, quá trình chuyển tiếp được đề xuất cho Gaza vẫn có nguy cơ mắc kẹt giữa các điều kiện không tương thích.