Biển Đen thành mặt trận kinh tế: tàu hàng, cảng biển và nhà máy lọc dầu bị cuốn vào vòng xoáy Nga–Ukraine

Cuộc đối đầu trên Biển Đen ngày càng mang dáng dấp của một mặt trận kinh tế. Nga nhắm vào cửa ngõ xuất khẩu, hạ tầng cảng và hoạt động vận tải thương mại của Ukraine; trong khi đó, Ukraine mở rộng các đòn tấn công tầm xa vào nhà máy lọc dầu, cảng và mạng lưới hàng hải của Nga.

Hệ quả trước mắt là tàu hàng đối mặt nguy cơ cao hơn, còn luồng ngũ cốc và nhiên liệu bị gián đoạn. Về dài hạn, mỗi bên đều đang tìm cách làm suy yếu nguồn thu xuất khẩu, năng lực tài chính và khả năng duy trì chiến tranh của đối phương.

Các cảng Ukraine và tàu thương mại bị đặt vào vùng rủi ro

Ngày 25/8, Bộ Quốc phòng Nga tuyên bố đã đánh trúng ba tàu chở hàng bị cho là chở vật tư cho quân đội Ukraine và một tàu chở dầu tại cảng Pivdennyi (còn gọi là Yuzhny), cùng một tàu hàng khác tại Odesa. Moscow cũng nói các đòn đánh nhằm vào hạ tầng cảng ở Pivdennyi, Odesa và kho nhiên liệu tại Chornomorsk. Reuters cho biết không thể kiểm chứng độc lập các tuyên bố này, bao gồm cáo buộc về hàng hóa quân sự trên tàu. 11

Trước đó trong tháng 7, Nga cũng tuyên bố tập kích hạ tầng cảng tại Odesa và Chornomorsk, trong đó có một tàu hàng khô đang dỡ hàng ở Chornomorsk. 13 Cùng thời điểm, giới chức Ukraine cho biết một đợt tấn công của Nga vào Odesa đã làm ba người thiệt mạng và gây thiệt hại cho hạ tầng dân sự, công nghiệp và cảng. 15

Điểm đáng chú ý là sức ép không chỉ nằm ở thiệt hại vật chất tại cảng. Khi rủi ro tăng lên, chủ tàu đã tạm dừng cho tàu cập các cảng Biển Đen của Ukraine, theo thông tin từ Kyiv. Đây là trở ngại trực tiếp đối với hành lang xuất khẩu ngũ cốc chủ chốt của nước này. 16

Theo số liệu do Ukraine công bố, trong tháng 7 đã có 57 vụ tấn công của Nga nhắm vào tàu dân sự, gồm 35 vụ khi tàu ở cảng và 22 vụ trên biển; đồng thời có 67 vụ tập kích hạ tầng cảng. Các con số này là thống kê của phía Ukraine, không phải tổng số đã được kiểm toán độc lập. 17

Ukraine đáp trả bằng các đòn đánh vào năng lượng và logistics của Nga

Ukraine song song gia tăng sử dụng UAV tầm xa để nhắm vào năng lực lọc dầu và hậu cần năng lượng của Nga. Nhà máy lọc dầu Perm — cơ sở lớn thứ bảy của Nga xét theo sản lượng chế biến — đã dừng hoạt động sau vụ tấn công bằng UAV ngày 21/8 gây cháy và hư hại các hạng mục công nghệ, theo các nguồn tin trong ngành. 4

Các cơ sở khác cũng bị ảnh hưởng. Reuters đưa tin nhà máy NORSI của Lukoil, lớn thứ tư tại Nga, đã ngừng chế biến dầu thô sau một đợt UAV tập kích; nhà máy Novoshakhtinsk ở vùng Rostov cũng phải đình chỉ hoạt động sau khi bị hư hại. 8

Riêng nhà máy lọc dầu Moscow được cho là có thể phải ngừng sản xuất ít nhất sáu tháng sau thiệt hại nặng từ các vụ tấn công bằng UAV. Đây là nguồn cung nhiên liệu quan trọng cho khu vực thủ đô Nga. 18

Tác động chiến lược của chiến dịch này không nhất thiết phải là phá hủy vĩnh viễn một tỷ lệ cố định công suất lọc dầu Nga. Điều quan trọng hơn là tình trạng gián đoạn lặp lại: mất sản lượng chế biến, nguy cơ thiếu nhiên liệu theo vùng, chi phí sửa chữa và phòng không tăng lên, cùng áp lực điều chỉnh dòng xuất khẩu dầu thô.

Vì sao ngũ cốc, dầu diesel và cước tàu cùng chịu tác động?

Khi nhà máy lọc dầu bị gián đoạn, lượng dầu thô được chuyển hóa thành các sản phẩm như dầu diesel sẽ giảm. Tuy nhiên, dữ liệu hiện có chưa đủ để định lượng mức sụt giảm trên phạm vi toàn nước Nga về xuất khẩu diesel, hoặc quy một biến động giá nhiên liệu toàn cầu cụ thể chỉ cho các đòn đánh của Ukraine.

Dù vậy, thị trường năng lượng phải tính đến rủi ro chồng chéo: hoạt động lọc dầu suy giảm, các cảng xuất khẩu có thể bị đe dọa, và vận tải trên Biển Đen trở nên nguy hiểm hơn. Reuters ước tính các quốc gia chịu ảnh hưởng bởi xung đột sản xuất khoảng 45 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương hơn 43% nguồn cung toàn cầu dựa trên số liệu sản lượng năm 2025. 6

Địa lý thương mại của Nga cũng đang thay đổi. Các nhà xuất khẩu ngũ cốc Nga được cho là đã chuyển một phần hàng sang tuyến Baltic, sau khi các cuộc tấn công bằng UAV tại Biển Đen và biển Azov làm tăng rủi ro trên tuyến phía nam vốn quen thuộc. 5

Cú sốc đặc biệt lớn với nông nghiệp Ukraine

Biển Đen có ý nghĩa sống còn với kinh tế Ukraine: khoảng 90% xuất khẩu lúa mì, ngô và hạt hướng dương của nước này đi qua tuyến biển; nông nghiệp đóng góp gần 60% doanh thu xuất khẩu của Ukraine. 7

Vì vậy, gián đoạn tại cảng có thể nhanh chóng phản ánh vào lượng hàng xuất đi. Trong hai tuần đầu tháng 8, xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine giảm 75% trong bối cảnh các cuộc tập kích của Nga và khó khăn vận tải đường biển. Trước đó, các quan chức và doanh nghiệp trong ngành cảnh báo các đợt tấn công kéo dài có thể khiến lượng ngũ cốc xuất khẩu hằng tháng giảm tới một phần ba. 712

Tác động không dừng ở hai nước tham chiến. Nga là nước xuất khẩu lúa mì lớn nhất thế giới, còn Ukraine cũng là nhà cung cấp nông sản lớn. Các đợt gián đoạn đối với xuất khẩu của cả hai đã đẩy giá hợp đồng tương lai lúa mì lên mức cao nhất trong ba năm, theo Bloomberg. 9

Một cuộc chiến về nguồn thu và khả năng trụ vững

Ở góc độ kinh tế, đây là cuộc cạnh tranh về dòng ngoại tệ và sức bền của nhà nước. Ukraine cần các cảng an toàn để xuất khẩu, duy trì thu nhập cho nông dân, thanh toán nhập khẩu và phục vụ quốc phòng. Nga cần doanh thu từ dầu mỏ, sản phẩm tinh chế và ngũ cốc, đồng thời cần các tuyến logistics hoạt động ổn định để tiếp cận thị trường nước ngoài.

Bởi vậy, các mục tiêu như cảng biển, tàu thương mại, kho nhiên liệu và nhà máy lọc dầu trở thành mắt xích chiến lược. Chi phí của cuộc đối đầu này không chỉ do hai bên gánh chịu: người mua lương thực, thị trường nhiên liệu, doanh nghiệp vận tải và ngành bảo hiểm hàng hải trên toàn cầu đều chịu ảnh hưởng.