Ông Trump đòi châu Âu hoàn trả viện trợ Ukraine: Các con số thực tế nói gì?

Ngày 3/9, Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra một yêu cầu mang tính chính trị về việc hoàn trả hồi tố, chứ chưa phải một hóa đơn hay chương trình thanh toán được công bố. Ông nói các nước châu Âu nên trả lại cho Mỹ chi phí viện trợ quân sự và đạn dược đã gửi tới Ukraine dưới thời chính quyền Joe Biden, với quy mô ông mô tả là “hàng trăm tỷ USD”. Tuy nhiên, ông không nêu tổng số tiền, không chỉ rõ chính phủ nào phải trả và cũng không đưa ra cơ chế thanh toán. Sau đó, Ủy ban châu Âu nói họ chưa nhận được thông báo chính thức nào từ Washington. 2

Điểm này quan trọng vì yêu cầu của ông Trump xuất hiện trong bối cảnh châu Âu vẫn có các cam kết hỗ trợ lớn, liên tục dành cho Ukraine. Nhưng các cam kết đó không được thiết kế để hoàn trả viện trợ Mỹ đã cấp trước đây.

So sánh viện trợ phụ thuộc vào cách tính

Tranh luận về việc bên nào đóng góp nhiều hơn sẽ cho kết quả rất khác, tùy người ta tính riêng viện trợ quân sự hay toàn bộ viện trợ; tính khoản đã chi, khoản đã được Quốc hội phân bổ, hay hỗ trợ đã cam kết.

Theo ước tính của Viện Kiel, Mỹ đã chi 130,6 tỷ USD trong giai đoạn từ tháng 1/2022 đến tháng 8/2025. Một con số khác là 187 tỷ USD đã được phân bổ tại Mỹ có phạm vi rộng hơn: số này bao gồm cả các khoản như bổ sung kho dự trữ quốc phòng Mỹ và chi phí quân sự liên quan của Mỹ tại châu Âu, thay vì chỉ là hỗ trợ được chuyển đến Ukraine. 18

Về phía châu Âu, Liên minh châu Âu (EU) và các quốc gia thành viên — thường được gọi chung là “Team Europe” — cho biết đã huy động khoảng 200 tỷ euro hỗ trợ tài chính, quân sự và nhân đạo cho Ukraine kể từ khi Nga mở cuộc tấn công toàn diện vào tháng 2/2022. 17

Không thể đặt các con số này cạnh nhau như những tổng số hoàn toàn tương đương: chúng khác về mốc thời gian, tiền tệ, hạng mục chi và phương pháp hạch toán. Tuy vậy, chúng bác bỏ cách mô tả đơn giản rằng châu Âu không đóng góp đáng kể còn Mỹ gánh toàn bộ chi phí.

Chưa có khuôn khổ công khai cho một “hóa đơn” hồi tố

Ông Trump lập luận rằng hỗ trợ trước đây của Mỹ lẽ ra phải do châu Âu chi trả, nếu châu Âu được yêu cầu. Reuters dẫn lời ông nói Mỹ sẽ đòi khoản tiền này, dù là “hơi muộn”. 2

Nhưng những yếu tố thiết yếu của một yêu cầu đòi tiền chính thức vẫn chưa xuất hiện: không có hóa đơn công bố công khai, không có công thức phân bổ chi phí giữa các nước châu Âu, cũng không có cơ sở pháp lý được nêu ra để chuyển các khoản viện trợ và rút khí tài từ kho dự trữ của Mỹ trước đây thành khoản nợ của các chính phủ châu Âu.

Vì vậy, ở thời điểm hiện tại, đây là một yêu cầu chính trị hơn là một chương trình hoàn trả có thể triển khai.

Lý do ông Trump nêu ra: đạn dược và bán vũ khí

Tuyên bố này đi kèm bình luận của ông Trump về nguồn đạn dược Mỹ. Ông bác bỏ nhận định rằng Mỹ đang thiếu đạn, nói nước này có nguồn cung lớn và đang tăng năng lực sản xuất. Ông cũng nói Mỹ tạm thời giữ đạn cho nhu cầu của chính mình thay vì bán cho các nước khác, nhưng cho biết hoạt động bán cho các đồng minh sẽ sớm được nối lại. 2

Lập luận này gắn việc đòi hoàn trả với câu hỏi rộng hơn: đạn dược do Mỹ sản xuất nên ưu tiên cho khả năng sẵn sàng chiến đấu trong nước ở mức nào; và nếu được cung cấp cho Ukraine, các đồng minh có nên gánh phần lớn hơn chi phí hay không.

Một phần của tranh luận chia sẻ gánh nặng quốc phòng

Yêu cầu trên phù hợp với lập luận lâu nay của ông Trump rằng các thành viên NATO ở châu Âu cần chịu trách nhiệm nhiều hơn cho quốc phòng của chính họ và cho việc hỗ trợ Ukraine.

Tại hội nghị thượng đỉnh NATO năm 2025, các đồng minh đã nhất trí hướng tới mục tiêu đầu tư 5% GDP mỗi năm vào năm 2035 cho các yêu cầu quốc phòng cốt lõi cùng chi tiêu liên quan đến quốc phòng và an ninh. Trong đó, 3,5% GDP dành cho quốc phòng cốt lõi và 1,5% GDP dành cho các khoản liên quan, như hạ tầng và năng lực công nghiệp quốc phòng.

Mục tiêu này là định hướng đầu tư quốc phòng trong tương lai, không phải cơ chế thanh toán viện trợ Mỹ trong quá khứ. Dù vậy, nó phản ánh cùng một hướng chính sách: châu Âu chi nhiều hơn và tăng vai trò của ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu.

Khoản vay 90 tỷ euro của EU là hỗ trợ mới, không phải hoàn trả

Khoản vay Hỗ trợ Ukraine của EU cho thấy rõ khác biệt giữa viện trợ tương lai và bồi hoàn hồi tố. Gói này dành 90 tỷ euro cho Ukraine trong hai năm 2026–2027, được tài trợ bằng hình thức EU cùng vay trên thị trường vốn. Trong số đó, 60 tỷ euro nhằm củng cố quốc phòng Ukraine, còn 30 tỷ euro dành cho hỗ trợ kinh tế vĩ mô và ngân sách.

Đây là nguồn tài chính đáng kể cho nhu cầu sắp tới của Ukraine. Tuy nhiên, nó không tạo nghĩa vụ để các chính phủ EU hoàn tiền cho Mỹ về vũ khí hoặc đạn dược được cung cấp dưới chính quyền Mỹ trước đó.

PURL đưa tiền của đồng minh vào các thương vụ vũ khí Mỹ trong tương lai

Cơ chế Danh sách Nhu cầu Ưu tiên của Ukraine — Prioritised Ukraine Requirements List, viết tắt là PURL — do NATO điều phối cũng vận hành theo logic hướng về phía trước. Theo PURL, NATO phối hợp để các đồng minh và đối tác mua thiết bị quốc phòng thiết yếu của Mỹ cho Ukraine. Tư lệnh Tối cao Đồng minh NATO tại châu Âu xác định các gói thiết bị và đạn dược Ukraine cần, đồng thời Mỹ có thể cung cấp với khối lượng lớn hơn các đồng minh châu Âu và Canada; các nước tham gia sau đó tài trợ các gói này.

Do đó, PURL có thể chuyển tiền của các đồng minh vào việc mua thiết bị và đạn dược do Mỹ sản xuất cho Ukraine. Nhưng đây là mua sắm cho các đợt bàn giao trong tương lai, không phải trả tiền cho viện trợ Mỹ đã cung cấp trong quá khứ.

Điều cần rút ra

Đề nghị của ông Trump sẽ là một yêu cầu thanh toán hồi tố, đặt thêm lên trên các cam kết viện trợ hiện tại của châu Âu, chương trình vay mới của EU và các thương vụ mua vũ khí Mỹ qua PURL.

Trọng tâm tranh chấp không đơn thuần là châu Âu có đóng góp hay không. Vấn đề nằm ở cách đo lường đóng góp, ai phải tài trợ các nhu cầu quân sự trong tương lai, và liệu viện trợ Mỹ trong quá khứ có thể được chuyển thành một khoản nợ của các chính phủ châu Âu một cách đáng tin cậy hay không.

Cho đến nay, hồ sơ công khai cho thấy một yêu cầu chính trị chưa xác định chi tiết, chưa phải một thỏa thuận hoàn trả chính thức giữa Mỹ và châu Âu. 2