Vì sao giá nhiên liệu tăng nhanh hơn dầu thô

Dầu thô và các sản phẩm tinh chế không còn vận động như một thị trường duy nhất. Có dầu thô chưa có nghĩa là thị trường đã có đủ nhiên liệu: dầu vẫn phải đi qua nhà máy lọc dầu để trở thành diesel, xăng, nhiên liệu bay hay nguyên liệu hóa dầu. Khi nhà máy bị hư hại, ngừng hoạt động hoặc chạy dưới công suất, đồng thời các nước lớn hạn chế xuất khẩu sản phẩm dầu mỏ, sự thiếu hụt sẽ xuất hiện ở khâu sau lọc dầu.

Hệ quả là chênh lệch crack spread — tức khoảng cách giá giữa dầu thô và các sản phẩm tinh chế từ dầu — nới rộng. Nói đơn giản: giá nhiên liệu có thể leo thang nhanh hơn giá dầu thô vì năng lực biến dầu thành nhiên liệu đang thiếu.

Nút thắt nằm ở việc biến dầu thô thành nhiên liệu

Công suất lọc dầu không thể thay thế hoàn toàn cho nhau. Một nhà máy phức hợp gặp sự cố có thể làm thiếu một số sản phẩm nhất định, đặc biệt là nhóm nhiên liệu chưng cất trung bình như diesel và nhiên liệu bay, dù các nước khác vẫn còn tồn kho dầu thô hoặc công suất chế biến đơn giản chưa sử dụng hết.

Cú sốc nguồn cung càng lớn khi tổng lượng dầu được đưa vào lọc dầu trên toàn cầu giảm. S&P Global Energy ước tính công suất vận hành toàn cầu trong tháng 7 thấp hơn 7,5 triệu thùng/ngày so với tháng 7/2025; mức vận hành bình quân nửa cuối năm 2026 được dự báo là 80,1 triệu thùng/ngày, thấp hơn 2,4 triệu thùng/ngày so với triển vọng trước đó.12 Goldman Sachs cũng đánh giá hoạt động lọc dầu tháng 7 là mức thấp theo mùa tệ nhất kể từ đại dịch, trong đó diesel là tâm điểm của đợt siết chặt nguồn cung.11

Hệ thống lọc dầu của Nga chịu tác động mạnh từ các vụ tấn công bằng máy bay không người lái. Reuters đưa tin trong tháng 5 rằng các cơ sở đã dừng hoàn toàn hoặc một phần sau các vụ tấn công có tổng công suất hơn 83 triệu tấn/năm, tương đương khoảng một phần tư công suất lọc dầu của Nga. Moskva cũng áp lệnh cấm xuất khẩu xăng từ tháng 4 đến hết tháng 7. Những gián đoạn này làm giảm lượng nhiên liệu dành cho cả thị trường nội địa lẫn xuất khẩu, kể cả khi Nga vẫn có thể sản xuất dầu thô.

Trung Quốc từng rút bớt một nguồn cung điều tiết quan trọng

Trung Quốc có ý nghĩa đặc biệt vì sở hữu ngành lọc dầu lớn nhất thế giới và có thể là nguồn cung bổ sung quan trọng cho nhiên liệu vận tải tại châu Á. Tháng 3, Bắc Kinh đình chỉ xuất khẩu diesel, xăng và nhiên liệu bay để bảo vệ nguồn cung trong nước — động thái được dự báo sẽ làm tình trạng thiếu nhiên liệu của các khách hàng công nghiệp và vận tải ở châu Á thêm trầm trọng.8

Sau đó, lượng xuất khẩu bị siết mạnh: các chuyến hàng đến những nơi ngoài Hong Kong và Macau bị giới hạn ở 400.000–500.000 tấn trong tháng 4 và tháng 5. Hạn mức tháng 7 sau đó được nâng lên 800.000 tấn.6 Trung Quốc tiếp tục nới lỏng trong tháng 7 và tháng 8; Reuters cho biết các nhà máy lọc dầu được dự báo xuất khẩu hơn 4 triệu tấn xăng, diesel và nhiên liệu bay trong tháng 9.1

Việc nới lỏng này đáng chú ý, nhưng không đồng nghĩa hệ thống lọc dầu rộng lớn đã trở lại bình thường. Công suất vận hành tại Trung Quốc giảm xuống 58% trong tháng 6, trong khi các nhà máy lọc dầu tại châu Á ngoài Trung Quốc hoạt động ở mức khoảng 93%–95% so với trước chiến sự.5 Vì vậy, mức chế biến thấp tại Trung Quốc cùng các hạn chế xuất khẩu trước đó đã làm suy giảm một trong số ít vùng đệm có thể hỗ trợ thị trường nhiên liệu khu vực.

Vì sao diesel chịu rủi ro lớn nhất?

Diesel là nhiên liệu thiết yếu cho vận tải đường bộ, vận tải biển, nông nghiệp, khai khoáng, xây dựng, máy phát điện dự phòng và hoạt động công nghiệp. Do đó, việc mất nguồn cung từ các nhà máy sản xuất nhiều nhiên liệu chưng cất trung bình có thể tác động rất mạnh đến tính sẵn có của diesel và biên lợi nhuận lọc dầu.

Goldman Sachs cảnh báo các vụ tấn công vào nhà máy lọc dầu ở Trung Đông và Nga đã làm hệ thống vốn đã căng thẳng càng bị bó hẹp; ngân hàng này nhận định diesel vẫn là “tâm điểm” của đợt tăng giá.11 Goldman Sachs đã nâng hơn gấp đôi dự báo biên lợi nhuận diesel năm 2027, phản ánh nhận định rằng các sự cố ngừng hoạt động, tồn kho thấp và năng lực chế biến dự phòng hạn chế sẽ cần thời gian để được khắc phục.11

Điều đó không có nghĩa dầu thô không còn quan trọng. Giá dầu thô tăng vẫn có thể kéo giá nhiên liệu đi lên. Nhưng khi năng lực chế biến bị hạn chế, sản phẩm tinh chế có thể đắt hơn đáng kể so với nguyên liệu dầu thô — và mức chênh này có thể kéo dài cho đến khi nhà máy được sửa chữa, công suất vận hành tăng hoặc luồng thương mại nhiên liệu trở lại bình thường.

Naphtha tại Nhật Bản cho thấy sức ép lan sang ngành hóa dầu

Tác động không chỉ giới hạn ở nhiên liệu giao thông. Naphtha là nguyên liệu đầu vào chủ chốt của ngành hóa dầu, nên giá cao hoặc nguồn cung bất ổn có thể gây sức ép lên các nhà sản xuất ethylene, nhựa và nhiều hóa chất khác.

Truyền thông Nhật Bản đã dùng cụm từ “phá sản vì naphtha” để mô tả nỗi lo về chi phí và khả năng tiếp cận nguyên liệu có nguồn gốc từ dầu mỏ. Cụm từ này không nên được hiểu là bằng chứng về một làn sóng phá sản đã được xác định chính thức. Tuy vậy, áp lực nền tảng là có thật: khảo sát tháng 6 của Tokyo Shoko Research, được South China Morning Post dẫn lại, cho thấy khoảng 80% trong hơn 7.000 doanh nghiệp phản hồi gặp khó khăn khi thu mua các sản phẩm có nguồn gốc từ dầu mỏ.11

Với các doanh nghiệp ở khâu hạ nguồn, rủi ro là cú đánh kép: chi phí đầu vào tăng trong khi khả năng chuyển chi phí đó sang khách hàng bị hạn chế. Biên lợi nhuận vì thế có thể bị thu hẹp ở phạm vi rộng, vượt xa riêng ngành năng lượng.

Nga cho thấy rõ sự tách biệt giữa dầu thô và nhiên liệu

Nhà máy lọc dầu ngừng hoạt động thường khiến lượng dầu thô được chế biến trong nước giảm trước khi làm sản lượng khai thác dầu thô suy giảm. Trong ngắn hạn, lượng dầu chưa được chế biến có thể chuyển vào kho dự trữ hoặc xuất khẩu. Nhưng về sau, các giới hạn về kho chứa, cảng biển, logistics và xuất khẩu có thể buộc sản lượng phải điều chỉnh.

Reuters cho biết sản lượng dầu thô và condensate của Nga trong tháng 7 tăng khoảng 100.000 thùng/ngày so với tháng trước, lên trên 9 triệu thùng/ngày, nhờ xuất khẩu ổn định và công suất lọc dầu phục hồi một phần. Điều này không phủ nhận tình trạng thiếu nhiên liệu. Trái lại, nó minh họa cho sự khác biệt then chốt: một nước vẫn có thể sản xuất nhiều dầu thô, nhưng năng lực chuyển dầu đó thành sản phẩm tinh chế hoặc bán sản phẩm ra nước ngoài lại suy yếu nghiêm trọng.

Điều gì có thể làm thu hẹp chênh lệch giá nhiên liệu?

Để khoảng cách giữa giá dầu thô và giá nhiên liệu tinh chế thu hẹp một cách bền vững, thị trường có lẽ cần nhiều điều kiện cải thiện cùng lúc:

• các nhà máy bị hư hại ở Nga và Trung Đông được sửa chữa, vận hành ổn định;
• công suất lọc dầu tăng, bao gồm tại Trung Quốc;
• dòng xuất khẩu xăng, diesel và nhiên liệu bay được bình thường hóa; và
• tồn kho sản phẩm, nhất là diesel, được bổ sung trở lại.

Cho đến khi đó, thị trường vẫn dễ tổn thương trước một sự cố mới hoặc một biện pháp hạn chế xuất khẩu khác. Nguồn dầu thô dồi dào, tự nó, không thể giải quyết tình trạng thiếu diesel, nhiên liệu bay hay naphtha nếu hệ thống toàn cầu thiếu năng lực ổn định để chế biến và đưa những sản phẩm này đến nơi cần dùng.